WIEŻA KLESZA

01.	Wieża klesza w 2017r. na tle odnowionego amfiteatru, murów miejskich i bezimiennej wieży obronnej – z dobudowanym szpetnym i dziś nie użytkowanym budynkiem dawnego internatu ZSZ Jednym z nielicznych zachowanych obiektów pochodzących z okresu średniowiecznego jest stojąca w pobliżu braniewskiego amfiteatru Wieża Klesza. Obecnie znajdująca się na terenie Zespołu Szkół Zawodowych, jest częścią Muzeum Ziemi Braniewskiej prowadzonego przez Towarzystwo Miłośników Braniewa. To niezwykle cenne i jedno z najstarszych po Wieży Bramnej średniowiecznych świadectw dawnej świetności Braniewa.

 

01.	Rysunek z 1890r. przedstawiający ówczesny stan Wieży Kleszej z widocznym fragmentem skrzydła zachodniego Hosianum. Autor F. Heitmann. Wieża Klesza (niem. Pfaffenturm), nazywana również prawdopodobnie ze względu na sąsiedztwo klasztoru franciszkanów Wieżą Mniszą (Münchtor). Stoi w północno-zachodnim narożu dawnego Starego Miasta i stanowiła element wewnętrznego muru obronnego okrążającego miasto już od XIV w. Zlokalizowana pomiędzy nieistniejącymi już Wysoką Bramą i Bramą Mniszą. Przed wieżą, w zewnętrznym, niższym miejskim murze obronnym znajduje się bezimienna baszta obronna, a na prawo od niej stojąca do dziś Baszta Prochowa. Wieża  stanęła na terenie przyległym do wybudowanego w 1330r. klasztoru franciszkańskiego w pierwszej połowie XIV wieku i w tym okresie powstały strzelnice w elewacji północnej. Z kolei podwyższenie wieży o kolejną kondygnację w ramach modernizacji murów nastąpiło w 1500r. i wówczas wykonano oprofilowane okna ostrołukowe. Wieża wybudowana została z cegły i udekorowana charakterystyczną zendrówką (cegłą wypalaną na czarno aż do zeszklenia) ułożoną w romby. Ostatecznie jest to wieża 4 – kondygnacyjna, wybudowana na planie kwadratu ze schodami kręconymi w grubości ściany południowej.

01.	Fragment planu Stertzla z 1635r., na którym doskonale widać system obronny Starego Miasta. Północno-zachodniego naroża fortyfikacji miejskich strzegły Wieża Klesza w wewnętrznym i bezimienna wieża okrągła w zewnętrznym murze obronnym. Dostępu do wież broniła fosa miejska (obecny teren amfiteatru)01.	Ilustracja przedstawia braniewskie wieże, w północno-wschodnim odcinku obwarowań miejskich. Widoczna fosa  oraz wieże: klesza, bezimienna i Prochowa (to ostatnie taki wygląd otrzymała współcześnie) Wieża Klesza stanowiła istotny element fortyfikacji Starego Miasta Braniewa i w średniowieczu razem z innymi obiektami niejednokrotnie stanowiła o skutecznej obronie podczas oblegania miasta. Takie oblężenia Braniewo przetrwało, m.in. podczas wojny trzynastoletniej: w 1455 przez Krzyżaków,  a w 1461 i 1462  przez wojska polskie, czy podczas wojny popiej w 1478 oblegane przez Polaków. Podczas wojny pruskiej po zajęciu miasta przez Krzyżaków przez 3 miesiące przetrwało kolejne polskie oblężenie w 1520r. Czego nie mogli dokonać oblegający miasto Krzyżacy, czy Polacy omal nie dokonał żywioł, otóż w dniu 25.01.1552r. podczas ogromnego pożaru na przedmieściach i w Starym Mieście, spłonął dach wieży, ale naprawiony został później przez mistrza murarskiego Dominicka.

01.	Okna Wieży Kleszej na rysunku z 1890r. Autor F. Heitmann. W kosztorysie powstałym w 1851r. autorstwa inspektora budowlanego i warmińskiego architekta diecezjalnego Augusta Bertrama (?-1886) opisano ją następująco: „Wieża zbudowana na palnie kwadratu, o wymiarach 26 stóp i 3 cale na 25 stóp i 9 cali”, jednak w rzeczywistości boki mają szerokość 8,25m. Wysokość ścian do krawędzi dachu wynosi 13m, dalej opis jest następujący: „mury na wysokości podłogi II pietra mają grubość 6 stóp (1,86m), wejście prowadzące przez ścianę prowadzące do masywnych schodów ma 2 stopy i 5 cali szerokości (75cm). Piwnica ma strop belkowy, ale wypełniona jest gruzem i nie można zbadać jej stanu. Brak stropu na trzeciej i czwartej kondygnacji. Masywne schody prowadzą przez ścianę na dach, który pokryty jest bardzo zniszczonymi dachówkami typu mnich i mniszka”. Opis elewacji jest następujący: „na murach widać gotycki bandaż ze wzorem z czarnych wypalonych cegieł, jaki można zauważyć na murach dzwonnicy we Fromborku i w różnych miejscach murów obronnych, jak również  pewnymi różnicami na wieży kościoła parafialnego, czy pozostałościach wieży w południowo-zachodnim narożniku zamku biskupiego. W dolnej części wieży, która pierwotnie powstała w regularnym stylu gotyckim zachowane są charakteryzujące ten styl czarne główki cegieł, z drugiej strony starannie wykonany wzór diamentu w górnej części jest częściowym przejściem z gotyku do stylu wedyjskiego. Na tej podstawie można stwierdzić, że Wieża Klesza podobnie jak wymienione wyżej obiekty powstała około 1400 roku”.

01.	Plan sytuacyjny z publikacji Augustina Lutterberga. Widoczne usytuowanie Wieży Kleszej. Stan na przełomie XVIII/XIX w. bowiem stoi już budynek główny Hosianum (ukończony w 1771r.) i kościół jezuicki (rozebrany w 1809r.). Ściana północna Hosianum stoi dokładnie na wewnętrznym murze miejskim. Od 1565r. Wieża Klesza wchodziła w skład kompleksu Collegium Hosianum, znajdującego się w dawnych obiektach klasztoru franciszkanów, przejętych wówczas przez Jezuitów. W 1743r. władze miasta wydały Jezuitom pozwolenie na budowę nowego Kolegium, którego ściana północna miała oprzeć się na linii wewnętrznych murów miejskich. W efekcie Wieża Klesza znalazła się obok wybudowanego w latach 1743-1771 późnobarokowego, 3- kondygnacyjnego budynku szkolnego. Jeszcze w 1751r. otrzymali oni kolejne pozwolenie, aby na parterze zamiast okienek strzelniczych wstawić okna oraz wykonać wejście do piwnicy od strony „Referbahn”. Z kolei zachodni mur wewnętrzny biegnący od środka Wieży Kleszej w kierunku ulicy Langgasse (ulica Długa, obecnie Gdańska), przestał istnieć w I połowie XIXw. Tereny przylegające do muru zostały sprzedane w 1852r. osobom prywatnym i stopniowo zanikały podczas przebudowy przylegających obiektów, a ostatecznie zniknęły podczas budowy nowej auli gimnazjum i kościoła gimnazjalnego.

01.	Ilustracja z 1835r. Jak widać Wieża Klesza przez większość swego istnienia stała samotnie, początkowo w składzie kompleksu franciszkanów, a później obok Hosianum (widoczny centralnie zbudowany w latach 1743-1771 późnobarokowy budynek szkolny.) Po kasacie zakonu Jezuitów w 1780r. przekształcono szkołę kolejno w Gimnazjum Akademickie  i  w 1818r. Liceum Hosianum. Wcześniej bo w 1809r. rozebrano kościół jezuicki stojący równolegle do budynku głównego. W piwnicy wieży czasowo musiało znajdować się wiezienie, gdyż w XIX w. widoczne były wyryte na ścianach nazwiska więźniów. Potwierdził to w 1844r. inspektor August Bertram, który chciał utworzyć w piwnicy lodownię oraz skarbnik miejski August Krüger, który w 1849r. stwierdził ponadto, że drzwi do wieży były wyłamane, a część belek i kamieni otaczających ściany zostało wyłamanych i skradzionych. Inny badacz dziejów Braniewa, wieloletni wykładowca i rektor Liceum Hosianum prof. Joseph Bender (1815-1893), w nieopublikowanym rękopisie spisał wyryte nazwiska zakładając, że należały do przebywających tam uwięzionych.

01.	Stan Hosianum w drugiej połowie XIXw. Widoczny wybudowany w latach 1861-1863 kościół gimnazjalny, który omal nie przyczynił się do zagłady Wieży Kleszej, z której chciano pozyskać materiał na jego budowę. Mimo, że rysunek to sugeruje wieża i budynek główny nie były jeszcze ze sobą połączone. W 1834r. wieża została adoptowana do Gimnazjum, przy czym wykonano wówczas elewację z gzymsem wieńczącym oraz okna i przebito wejście na parterze od północno-wschodniej strony do gimnazjum. W tym samym roku planowano urządzenie w niej obserwatorium astronomicznego, którego pomysłodawcą był wybitny nauczyciel Hosianum prof. Wawrzyniec Feldt (1796-1882), jednak mimo obietnic znalezienia niezbędnych środków ze strony królewskiego ministerstwa, władze pruskie nigdy się nie wywiązały. Dlatego namiastka obserwatorium funkcjonowała do 1849r. i w tym samym roku Wieża Klesza została zwrócona miastu.

01.	Jedno z najstarszych zdjęć przedstawiających Wieżę Kleszą. W opisie podana jest data 1893, jednak widoczne skrzydło zachodnie zbudowano i połączono z wieżą w 1904 r, Więc jest to właściwsza data. W 1851r. wieża znalazła się dosłownie od krok od rozbiórki,  a jej zachowanie zawdzięczamy miejskiemu inspektorowi budowlanemu Augustowi Bertramowi, który w przeciwieństwie do swych poprzedników bardzo zasłużył się dla Braniewa i jego zabytków. Paradoksalnie w XIX w. to pruscy inspektorzy budowlani chronili braniewskie zabytki przez nadgorliwymi władzami miejskimi, które dla zysków uzyskanych z rozbiórki dążyły do usunięcia cennych zabytków, a przecież jeszcze w końcówce XVIII w. było odwrotnie. W tym właśnie roku skądinąd zasłużony dyrektor Gimnazjum Ferdinand Schultz (1814-1893), który zajmował to stanowisko w latach 1846-1856 i był jego pierwszym świeckim dyrektorem, złożył wniosek do władz miasta o rozebranie wieży. Pozyskany budulec chciał przeznaczyć na budowę kościoła gimnazjalnego.

01.	Rysunek ukazuje stan na początku XX wieku. Zbudowane w 1904r. skrzydło zachodnie (dołączone do kościoła gimnazjalnego) dołączono wówczas do Wieży Kleszej i budynku głównego. W dniu 1.09.1851r. magistrat zaproponował wniosek sprzedaży dwóch zrujnowanych obiektów: Wieży Kleszej i Wieży Byczej, a radni miejscy wyrazili zgodę z zastrzeżeniem, że materiał pozyskany z rozbiórki Wieży Kleszej ma być przeznaczony na budowę kościoła gimnazjalnego. Z kolei Rada Miejska w dniu 19.02.1852r. poprosiła zarząd o zatwierdzenie planu rozbiórki obu wież, uzasadniając wniosek złym stanem technicznym i wysokimi kosztami przeprowadzenia prac remontowych. Załączony kosztorys na remont Wieży Kleszej opiewał na: 351 talarów, 2 srebrne grosze i 10 fenigów. W zasadzie plan rozbiórki  miał być wykonany, ale wówczas na drodze miejskich władz stanął inspektor Bertram i jego ekspertyza stanu wieży, w której nie uznał on stanu wieży jako zrujnowanego, a przeciwnie nadającego się do remontu. Otóż mimo to, że Bertram opracował ekspertyzę dotyczącą Wieży Kleszej i Wieży Byczej na zlecenie władz miejskich, wbrew tym władzom wystąpił przeciw planowanej przez magistrat rozbiórce do rządu królewskiego, nazywając słusznie obie wieże ozdobą miasta. Przyznał, że wieże są w złym stanie technicznym, ale również stwierdził, że ich remont jest pożądany. W wykonanym kosztorysie remontu, zaznaczył, że koszty można zmniejszyć o połowę poprzez pozyskanie potrzebnego drewna z Lasu Miejskiego. Ostatecznie w dniu 9.04.1853r. rząd przyznał rację Bertramowi zakazując magistratowi rozbiórki i nakazując ich naprawę. Polecenie to zostało wykonane częściowo, gdyż w 1855r. rozebrano częściowo Wieżę Byczą. Jednak odnośnie Wieży Kleszej zarząd miasta opierając się na ekspertyzie Bertrama i poleceniu rządu uznał odmowę rozbiórki. Magistrat w 1857r. ponownie przyznał ją gimnazjum, ponieważ została uwzględniona w projekcie mającej powstać auli i kościoła gimnazjalnego. Dodać należy, że braniewski architekt i inspektor budowlany August Bender jest człowiekiem bardzo zasłużonym dla miasta. W latach 1842-43 bezskutecznie walczył z władzami miasta o uratowanie Bramy Kotlarskiej, w 1843r. według jego projektu remontowano kościół św. Krzyża, zaprojektował też nowomiejskie Kasyno i nadzorował budowę kościoła ewangelickiego (obecnie św. Antoniego).

01.	Pocztówka z początku XXw. Widoczny fatalny stan fosy, muru obronnego i wieży bezimiennej. Na ich tle Wieża Klesza prezentuje się całkiem dobrze.  13.	Pocztówka z początku XX w. Mury co prawda dalej w fatalnym stanie, ale widoczne uporządkowanie zachodniego odcinka fosy miejskiej, gdzie widać spacerujący braniewian01.	Pocztówka z początku XX w. Zwraca uwagę brak zagospodarowania fosy i fatalny stan obwarowań zewnętrznych W 1858r. wieża stała się ponownie własnością Gimnazjum i od tej pory jest w dobrym stanie technicznym. W latach 1861-1863 zbudowano kościół gimnazjalny, który początkowo nie był połączony z wieżą i budynkiem głównym. W 1904r. podczas rozbudowy skrzydła zachodniego, kościół gimnazjalny i wieża zostały dołączone do obiektu głównego kolegium. Z kolei od roku 1908 wieża została przebudowana z przeznaczeniem na szkolne archiwum. Kolejna przebudowa kompleksu w latach 1931-1934 nadała mu kształt podkowy, ale jednocześnie zatarła jego zabytkowy charakter i całkowicie zasłoniła Wieżę Kleszą od strony dziedzińca.

15.	Zdjęcie z początku XX w. Widoczny kościół gimnazjalny, tzw. skrzydło zachodnie i Wieża Klesza. Należy podkreślić fatalny stan w porównaniu z dniem dzisiejszym murów obronnych. 16.	Zdjęcie z początku XX w. Widok na wieżę kleszą od strony północno-zachodniej. Co ciekawe podobny mostek istniej dzisiaj.17.	Zdjęcie z początku XX w. Widok  z poziomu fosy, czyli obecnego amfiteatru miejskiego. Lata 30-te XXw. Zdjęcie przedstawiające odremontowane mury obronne i zagospodarowaną zachodnią część fosy. Prawdopodobnie wykonano te prace w związku z odsłonięciem w 1933r. na terenie dzisiejszego amfiteatru pomnika poległych braniewian w wojnie 1914-1918. Na początku XX wieku szczegółowy wygląd Wieży Kleszej, jak również wielu innych obiektów opisał miejski inspektor budowlany Augustin Lutterberg (1873-1950). Według niego: wejście do piwnicy - winiarni znajdowało się ok. 2,5  metra od naroża wschodniego po lewej stronie wejścia głównego. Piwnica ta była oświetlona przez  wąską szczelinę od strony północno-zachodniej. Schody do piwnicy znajdowały się w południowo-wschodniej ścianie i miały szerokość ok. 2 stóp (ok. 60cm), częściowo prowadziły przez ścianę. W ścianie południowo-wschodniej, a częściowo przez północno-wschodnią usytuowane są schody prowadzące na 1 i 2 piętro oraz na poddasze. Parter i klatka schodowa miały okna od strony południowo-wschodniej i północno-wschodniej. Strzelnice znajdowały się na parterze po stronie południowo-zachodniej i północno-zachodniej (ta została zamurowana). Na I piętrze strzelnica była z każdej strony, a na narożniku północno-wschodnim okno do oświetlania schodów. Na II piętrze były po 2 okna.


 Powojenne zdjęcie terenu amfiteatru. Na tle zniszczonego Hosianum stosunkowo dobrze prezentuje się wieża bezimienna. Stan wieży oraz pobliskich murów obronnych sugeruje, że w okresie międzywojennym zostały one odrestaurowane przez władze niemieckie.19.	Wieża klesza tuż po wojnie. Zniszczony dach, ale stan ogólny wydaje się dobry, przynajmniej na tle sąsiedniego budynku Hosianum. Podkreślenia wymaga stosunkowo dobry stan murów. Szkoda, że współcześnie zniknęły okna strzelnicze w wieży bezimiennej oraz 4 okna w murze zachodnim.20.	Lata prawdopodobnie 50-te XX w. Widać, że wykonano prowizoryczny płaski dach na Wieży Kleszej i zdaje się Hosianum. Stoi jeszcze kościół gimnazjalny, ale wieża bezimienna ma już ubytki.21.	Wieża klesza tuż po wojnie. Niestety współcześnie zamurowano 2 okna strzelnicze w wieży bezimiennej oraz 4 okna w murze zachodnim, te elementy podkreślały obronny charakter obwarowań.01.	Lata 70-te. Wieża klesza a przed nią w zupełnie dobrym stanie Wieża Prochowa i bezimienna z( z dobrze widocznymi oknami strzelniczymi)

 


 

01.	Wieża klesza jeszcze przed remontem amfiteatru ok. 2010r.01.	Współczesne zdjęcie wykonane przez J.Iwulskiego. Ściana zachodnia wieży kleszej. Doskonale widoczny układ kostek tzw. zendrówka. Być może to złudzenie optyczne, ale wyróżnia się ostatnia kondygnacja, która została zbudowana w 1500r. Miało to związek z powstałą zewnętrzną linia murów, wieża musiała być wyższa, aby skutecznie raić z niej wroga.01.	Współczesne zdjęcie wykonane przez J.Iwulskiego. Ściana północna wieży. Charakterystyczne wąskie okna strzelnicze na II i III kondygnacji oraz 2 duże okna na wybudowanej znacznie później IV kondygnacji. Podczas bombardowań radzieckich w lutym 1945r. wieża, jak i inne obiekty została uszkodzona, zniszczony został m.in. dach. Jednak przetrwała rozbiórki, które w latach 50-tych objęły staromiejskie budynki Braniewa mimo, że rozebrano też sąsiedni gmach kościoła gimnazjalnego. Nieremontowana stała i niszczała aż do roku 1972, gdy została odbudowana i otrzymała ceramiczny dach namiotowy. Odbudowa nastąpiła wraz z kompleksem Hosianum, przy czym zamiast rozebranego kościoła gimnazjalnego powstał przylegający do wieży budynek internatu z płyty betonowej, który obecnie nie jest użytkowany. Do niedawna wchodziła w skład Zespołu Szkół Zawodowych, przez który była częściowo wykorzystywana do celów edukacyjnych. Obecnie jest wydzierżawiona przez powstałe w 2016r. Muzeum Ziemi Braniewskiej prowadzone przez Towarzystwo Miłośników Braniewa. W ostatnich latach została częściowo odremontowana i zaadaptowana na cele  muzealne, otrzymała też nowy dach. Wieża wymaga jednak gruntownego remontu, gdyż widoczne są ubytki elewacji, a także odczuwalna wewnątrz wilgoć. Jest to wciąż pochodzący z XIV wieku cenny zabytek architektoniczny i świadectwo świetlanej historii Braniewa.

Czy w wieży straszy? A jakże! Gazeta „Ermländische Zeitung” pisała w 1934r. że uczniowie szkoły skarżyli się na to, że w wieży słychać różne hałasy, drzwi otwierają i zamykają się same… duchy powróciły współcześnie, bowiem niektórzy członkowie Towarzystwa Miłośników Braniewa wspominali, że w piwnicy przy wieży straszy….

Bezimienna wieża okrągła. Naprzeciw Wieży Kleszej w zewnętrznej linii miejskich murów obronnych zachowała się bezimienna okrągła wieża obronna, stojąca dokładnie w północno-zachodnim narożniku. Zbudowana stylu gotyckim na pewno w I połowie XV w., gdyż do 1434r. ukończona została druga zewnętrzna linia murów miejskich. Wieża miała za zadanie obronę zewnętrznego muru obronnego, gdy wróg znajdował się bezpośrednio przy niej.  Co prawda na przełomie XIX/XX w. widoczne były tylko jej szczątki, jednak podobnie jak stojące w pobliżu Wieża Klesza i Baszta Prochowa została odbudowana w latach 70-tych. Obecnie wieża jest zasypana, jednak pierwotnie jej piwnica sięgała do głębokości fosy miejskiej. Wieża miała średnicę 7,50m, a ściany na wysokości piwnicy miały grubość 1,90m i znajdowały się w nich 4 duże okna strzelnicze o wymiarach 0,60x0,90 m, których na zewnątrz znajdowały się na wysokości ok. 2 m nad poziomem fosy, a urządzenia zamykające okna były rozpoznawalne jeszcze na początku XXw. Wieża jest obecnie zasypana i zadaszona podobnie jak w przeszłości dachem stożkowym, a jej ściany zewnętrzne zostały odnowione wraz całym odcinkiem muru miejskiego podczas remontu Amfiteatru Miejskiego w 2012r.

Źródła: Achremczyk S., A. Szorc. Braniewo. Olsztyn 1995.; Biskup M. Rozwój przestrzenny miasta Braniewa. Komunikaty Mazursko-Warmińskie nr 1, 3-18. Olsztyn 1959.; Bender J. Über die Entstehungs- und Entwicklungsgeschichte der Stadt Braunsberg, ZGAE 5/1874.; Buchholz F. Braunsberg im Wandel der Jahrhunderte. Braunsberg 1934.; Lutterberg A.  Zur Baugeschichte der Altstadt Braunsberg. ZGAE 19/1916; Boetticher A. Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreussen, t. IV: Ermland. Königsberg 1894.; 

.