HISTORIA ZAMKU BISKUPIEGO NA TLE DZIEJÓW BRANIEWA

Fragment planu Pawła Stertzla z 1635r. z doskonale widocznym zamkiem biskupim Współczesny widok wieży bramnej - pozostałości zamku biskupiego. Najstarszej budowli na Warmii. Zamek w Braniewie powstał w drugiej połowie XIII wieku. Był to zamek biskupi będący do roku 1340 siedzibą biskupa warmińskiego. Historia zamku braniewskiego jest ściśle związana z historią miasta. Przez wieki odgrywał on istotną rolę w systemie obronnym miasta. Wielokrotnie przebudowywany, już w wieku XIX zaczął pełnić rolę edukacyjną, gdyż w jego murach znalazły miejsce różne szkoły. Rozbiórka zamku miała miejsce w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku, co zmieniło jego wygląd i charakter. W czasie II wojny światowej w wyniku sowieckich bombardowań zamek został zniszczony. Jego ruiny przetrwały do roku 1958, kiedy to zapewne na polecenie władz komunistycznych zostały rozebrane. Od tego czasu jedyną pozostałością jest wieża bramna dawnego zamku biskupiego, która jest najstarszą istniejącą budowlą na Warmii. Jednak jej obecny opłakany stan oraz brak jakiegokolwiek zainteresowania władz ratowaniem tego zabytku skłoniły autora do napisania poniższego tekstu.

 

 

Plemiona Prusów na poczatku XIII wiekuXIII wieczny zamek w Czaplinku – zbudowany przez templariuszy. Podobny mógł powstać w Braniewie. Anzlem (1250-1278) pierwszy biskup warmiński, jako jedyny należał do Zakonu Krzyżackiego. W 1254r. nadał dla Braniewa po raz pierwszy prawa miejskie i wyznaczył w nim stolicę diecezji.Bitwa Prusów z Krzyżakami XIII wiek.  Początki Braniewa sięgają okresu Prusów, których plemię Warmów zamieszkiwało w okresie wczesnośredniowiecznym terytorium północnej Warmii. Pruska osada u ujścia Pasłęki do Zalewu Wiślanego istniała jeszcze przed krzyżackim podbojem. Wymieniona w dokumencie z 1249r. pruska miejscowość Brusebergue na Warmii odnosi się do Braniewa. Osada miała dogodne położenie, gdyż leżała przy przejściu nad Pasłęką, niedaleko jej ujścia, jednak po tej osadzie nie pozostał żaden ślad. Przez to przejście prowadził stary szlak idący wzdłuż Zalewu Wiślanego. Zakon Krzyżacki, dokonawszy w latach trzydziestych XIII wieku podboju Warmii, około 1240r. po opanowaniu pruskiej Brusebergue założył na jej miejscu niewielki ziemno-drewniany zamek (strażnicę), jako bazę dla dalszej ekspansji oraz punkt osadniczy. Kolonizacja ziem Prusów postępowała od północy kierując się ku południowym granicom Warmii. Dopływ kolonistów został jednak gwałtownie zahamowany na skutek wybuchu I powstania Prusów w 1242r., którzy zdobyli i zburzyli budowlę krzyżacką. Dopiero zawarcie układu pokojowego w 1249r., w którym Prusowie zobowiązali się m.in. do zbudowania kościoła we Brusebergue, umożliwiło podjęcie dalszej akcji kolonizacyjnej. Pierwszym i najstarszym miastem warmińskim była więc najbardziej wysunięta na północ osada Braniewo założona już ok. roku 1250 przez kolonistów z Lubeki. Osada ta została zbudowana nieco dalej niż obecne miasto w dół biegu rzeki na wyspie Pasłęki. Krzyżacy zgodnie z bullą papieską z 1236 r. teren Braniewa wraz z okolicą oddali biskupom warmińskim jako część diecezji i ich uposażenie, a pierwszy biskup warmiński Anzelm obrał ten gródek na swoją siedzibę. Inicjatorem lokacji Braniewa był Jakub Fleming z Lubeki, który w charakterze lokatora doprowadził do założenia miasta obok zamku. Osada już przed 1254r. otrzymała prawo miejskie lubeckie od biskupa Anzelma, pierwszego zwierzchnika diecezji warmińskiej. Jednocześnie biskup obrał to miasto na stolicę diecezji, planując zbudowanie katedry. Tak to opisał średniowieczny kronikarz Piotr z Dusburga: „Pan i brat Anzelm z zakonu domu niemieckiego, biskup warmiński, wybudował zamek i miasto Braniewo na owej wyspie w dolnym biegu rzeki Pasłęki, zaledwie na dwa rzuty kamieniem od miejsca, gdzie obecnie są położone”. Pierwsze Braniewo przetrwało zaledwie około 10 lat – aż do wybuchu II powstania pruskiego, które zmiotło osadę z powierzchni ziemi.

 

Hipotetyczny wygląd zamku drewnianego w Zawichoście z XIII wieku, podobnie mógł wyglądać drewniany zamek w Braniewie. Glappo - wódz plemienia Warmów, jeden z dowódców II powstania pruskiego. Zdobył i zniszczył Braniewo w 1261r. W 1273r. schwytany i stracony przez Krzyżaków. Założenie więc nad rzeką Pasłęką pierwszego zamku drewniano-ziemnego i miasta Braniewa było nieudane, ze względu na wybuch II powstania Prusów w 1260r. które doprowadziło do zniszczenia rozwijającej się osady miejskiej. Pamiętać trzeba bowiem, że napływ kolonistów dotyczył terenu podbitego, ale nie pogodzonego z tym podbojem, więc zbrojny opór Prusów wydaje się naturalny. W 1261r. wódz Warmów Glappo po zdobyciu Lidzbarka uderzył na Braniewo. Braniewscy koloniści wraz z oddziałem krzyżackim zamknęli się w warowni. Piotr z Dusburga opisał początek walk miasta z Warmami następująco: „W pierwszym roku drugiego odstępstwa od wiary oblegli je Prusowie wraz z wielkim wojskiem i wytrwale zdobywali przez jeden dzień. Stawili im opór mieszczanie i załoga zamku, którzy bronili się mężnie, zaś te miejsca, które mogły posłużyć wrogom jako przejścia do zamku i miasta, zagrodzili wozami, furgonami i innymi drewnianymi przedmiotami. W tej walce po każdej stronie było wielu rannych a niektórzy stracili życie. Prusowie postanowili odstąpić, lecz wtedy obrońcy wysłali 40 zbrojnych z załogi zamku po żywność i drewno. Jednak w zasadzce wszyscy zostali wybici przez Prusów. Reszta obrońców wobec zagrożenia zdobyciem grodu przez powstańców i nie czekając na nowy atak, przed którym mogliby się nie obronić, a także nie licząc na pomoc z zewnątrz, postanawia w pośpiechu opuścić warownię. Podpalają zamek i miasto i wraz z służbą oraz resztkami dobytku, który zdołali unieść ruszają w kierunku Elbląga. Glappo nie posiadając wystarczającej ilości wojów do obsadzenia Braniewa, doszczętnie niszczy krzyżacką warownię i bezpiecznie wycofuje się (Glappo w 1273r. został schwytany i stracony przez Krzyżaków). Braniewianie podczas ucieczki napotykają 60 zbrojnych przysłanych z odsieczą z Elbląga, którzy na wieść o tym, że zamek i miasto spłonęły razem z nimi wyruszyli do swojego miasta. Zdobycie grodu przez Prusów przedstawia też inny XIX wieczny opis: „Prusacy, podbici niedawno, niechętnie znosili obcych niewolę i r. 1261 w ogólnem powstaniu zniósłszy wojsko krzyżaków, rzucili się na miasto i zamek przez tychże wystawiony. Wtenczas to dobywając Brunsberga wszelkiemi sposobami przez dni ośm, gdy w otwartym boju niczego dokazać nie mogli, użyli fortelu i skryli się w lasach, czem ubiezpieczeni krzyżacy wyszli z końmi na paszę. Nieprzyjaciel napadł wtedy na nich, a krzyżacy, przerażeni na nowo rozpoczętem oblężeniem, zapalili twierdzę razem z miastem i sami z biskupem Anzelmem potajemnie ujechali do Elbląga”.

 

Henryk Fleming (1278-1300) drugi biskup warmiński, lokował Braniewo w 1284r. na prawie lubeckim. Rozpoczął budowę murowanego zamku biskupiego. Fazy rozbudowy zamku wg Zbigniewa Nawrockiego. Po ostatecznym stłumieniu II powstania Prusów w 1273r. braniewscy koloniści powrócili do Braniewa, zakładając miasto na nowo. Jednak w 1277r. podczas kolejnego powstania pruskiego Braniewo ponownie zostało zniszczone,  ale ponieważ powstanie miało ograniczony zasięg i szybko upadło wnet mieszkańcy jeszcze raz powrócili. Zniszczenia musiały być jednak znaczne, skoro członkowie kapituły opuścili miasto i przenieśli się do Fromborka. Nastąpiła ponowna lokacja Braniewa. Lokatorem miasta był ponownie Jakub Fleming, jednak biskup wybrał nową, bardziej obronną lokalizację dla miasta i zamku. Miasto i zamek zostały odbudowane na nowym obecnym miejscu, nieco w górę Pasłęki. Oddajmy ponownie głos Piotrowi z Dusburga: „… w roku Pańskim 1279, biskup warmiński Henryk założył miasto i zamek w tym miejscu, gdzie leżą one obecnie, Tenże biskup, gdy na samym początku po swoich święceniach objął swoje biskupstwo, otrzymał z tytułu rocznych dochodów ze swojej całej diecezji, z pełnego młyna, tylko jedną grzywnę”. Tak więc obecne usytuowanie Braniewa i zamku jest wtórne, a do budowy zamku wybrano najwyższe wzniesienie starego zakola Pasłęki. Najstarsze umocnienia Braniewa wzniesione prawdopodobnie wokół całego miasta, stanowił wał drewniano-ziemny, który powstał prawdopodobnie przed nadaniem mu praw miejskich. W 1284r. nowy biskup warmiński Henryk I Fleming (1278-1300), brat Jakuba, nadał Braniewu przywilej prawa lubeckiego, który to przywilej przyznawał miastu rozległe terytorium liczące 328 łanów, położone po obu stronach Pasłęki, szeroki samorząd i sądownictwo oraz prawo rybołówstwa w Pasłęce i na Zalewie Wiślanym. Biskup zastrzegał dla siebie jedynie czynsz z terytorium miejskiego i udział w opłatach sądowych.

 

 

stylizowany na średniowieczny obraz przedstawiający zamek biskupi w Braniewie Biskup dla umocnienia swej władzy potrzebował zamku jako siedziby i ogniwa struktury obronnej. Biskupi zagospodarowywali podległe tereny, prowadząc akcję osiedleńczą, zakładając miasta i wsie oraz stawiając kościoły, jednak najważniejszym fundamentem władzy biskupiej był zamek. Dlatego biskup Fleming rozpoczął w 1280 r. budowę murowanego zamku biskupiego położonego w południowej części miasta na wzniesieniu lewego brzegu i w zakolu rzeki Pasłęki. Początkowo był to zapewne zalążek zamku, a raczej umocniona rezydencja. Zamek leżał 10 km na północny wschód od Fromborka, na ważnym szlaku komunikacyjno-handlowym z Elbląga do Królewca. Budowano go do ok. 1300r. Powstał wówczas czworobok murów na lewym brzegu Pasłęki. Do południowej kurtyny dobudowano dom mieszkalny, przy pozostałych powstały budynki gospodarcze. Wjazd na zamek umiejscowiono w kurtynie wschodniej. W jej centralnej części wzniesiona została kwadratowa wieża bramna. Jednak już pod koniec XIII w. okazało się, że zamek jest zbyt mały, przystąpiono więc do rozbudowy w kierunku wschodnim i to wówczas powstał reprezentacyjny dwukondygnacyjny budynek po stronie wschodniej. W kolejnym okresie, głównie w latach 1320-1330 umocniona rezydencja była stale rozbudowywana, wtedy to rozbudowano budynki gospodarcze, zwiększono obronność założenia dzięki trzem narożnym wieżom i fosie od strony miasta. Natomiast wykańczanie zamku realizowano etapami prawie do końca XIV wieku. Powstały wówczas budynki gospodarcze na przedzamczu. Miasta i zamku broniła szeroka fosa, którą utworzono wykorzystując starorzecze Pasłęki, a sam zamek dodatkowo oddzielała od miasta węższa fosa, natomiast  Pasłęka płynęła szerokim zakolem od strony płn.-wsch. Braniewa.Rozbudowie poddano główny przejazd bramny, który uzyskał rozbudowaną formę z przedbramiem, wieżami bramnymi połączonych z zamkiem murowana szyją.

 


 

 

Eberhard z Nysy (1300-1326) trzeci biskup warmiński, za jego rządów rozpoczęto rozbudowę zamku biskupiego i być może siedziby tymczasowej w Bemowiźnie.  Na początku budowy zamku murowanego w Braniewie biskupi wykorzystywali okresowo na swoją siedzibę niewielki zamek drewniano-ziemny w Gronkowie/Bemowiźnie (Grunenberg), wzniesiony na terenie dawnego grodu pruskiego. Był położony 6 km na południe od Braniewa na stromym, prawym brzegu i w zakolu rzeki Pasłęki. Powstał z inicjatywy biskupa Henryka Fleminga ok. 1300 roku, a możliwe ze zbudował go kolejny biskup Eberhard z Nysy w 1301r. Z tego miejsca biskup nadzorował budowę zamku korzystając zapewne z komunikacji Pasłęką i zarządzał biskupstwem. Budowla składała się z dwóch części. Główna z nich to budynek mieszkalny postawiony na planie prostokąta oraz kaplica. W części drugiej oddzielonej dodatkową fosą znajdowały się zabudowania gospodarcze. Ponieważ zamek stał na cyplu więc z trzech stron broniła go rzeka, a dodatkowo otoczony został wałem obronnym. Historia zamku nie jest jednak zbyt długa, gdyż w dokumencie z 1330 roku nie ma już żadnej wzmianki o tej budowli, po której nie pozostał dziś żaden ślad.

 

 

Rekonstrukcja zamkuZamek w Braniewie był siedzibą biskupa warmińskiego i jego konwentu, lecz w porównaniu z ich innymi zamkami był budowlą dość skromną, gdyż wzniesiono go w pionierskim okresie państwa zakonnego i tworzonego wówczas dominium. Pewnie dlatego był niezbyt okazały. Najważniejszą funkcję w zamku sprawował wójt biskupi (Burgvogt) często zwany też wójtem krajowym - najwyższy rangą urzędnik świecki kraju, pełniący funkcję najwyższego sędziego kryminalnego i dowódcy naczelnego wojsk Warmii. Dbał on też o porządek i bezpieczeństwo publiczne oraz kierował akcją osadniczą. Pierwsi wójtowie biskupi urzędowali na zamku w Braniewie. Natomiast od 1340r. po przeniesieniu stolicy zamkiem zarządzał burgrabia (Burggraf), który początkowo odpowiadał tylko za stan zamku i załogi, ale z końcem XIV w. uzyskał szerokie uprawnienia sądowe i administracyjne, kontrolując całe komornictwo biskupie. Reprezentował  interesy panującego i utrzymywał świtę, chociaż znacznie mniejszą niż za czasów biskupich. Według wykazu z 1533r. w zamku w Braniewie przebywało 5 osób,  gdy w Reszlu 8, a w Jezioranach 9. Urząd burgrabiego pojawia się na Warmii w końcu XIV wieku. Burgrabia, który administrował komornictwem braniewskim, troszczył się o stan dróg i mostów, nadzorował pracę folwarków, browarów, pobierał czynsze i daniny od ludności oraz dbał o stan murów zamkowych, niezbędną straż i odpowiednie uzbrojenie, a w XVII w. dbał nawet o studentów mieszkających na zamku. W okresie II Rzeczypospolitej funkcję burgrabiego często sprawowali Polacy funkcjonując w jednak zdecydowanie niemieckim Braniewie. Burgrabia braniewski uważany był za drugiego po wójcie krajowym świeckiego urzędnika biskupstwa zastępując go np. podczas dorocznych sądów objazdowych. Ponadto odpowiadał zwłaszcza od roku 1635 za prowadzenie na zamkach ksiąg wieczystych dla komornictwa i to przed jego urzędem dokonywano transakcji ziemią i nieruchomościami. Stan ten trwał do 1772 roku, natomiast po tym czasie zamek wszedł pod zarząd domeny królewskiej. Biskup miał do dyspozycji własne, niezbyt licznesiły zbrojne, które obsadzały zamki biskupie. Do zamku należały grunty w jego najbliższym otoczeniu tj. 80 morgów ziemi, zaś na potrzeby kancelarii i dworu, biskupi utworzyli pod Braniewem 60-łanowy folwark. Dochody zapewniały zamkowi m.in. młyn, Karwan (zbrojownia i wozownia), miejska łaźnia oraz daniny mieszczan i podległych wsi.

 

Na mieszkańcach Warmii spoczywał obowiązek płacenia podatków na utrzymanie straży, mieszczanie zaś dbali o mury miejskie i zamkowe. Wojsko warmińskie zawsze było zbyt słabe, aby bronić terytorium dominium przed obcymi wojskami. Było jednak wystarczające, aby zwalczać rabusiów, włóczęgów lub maruderów z różnych wojsk. Oprócz strzeżenia granicy oddziały warmińskie pełniły rolę stałych straży zamkowych, z czasem ze względu na niewielką siłę zaczęły spełniać rolę reprezentacyjną, towarzysząc biskupom w podróżach i okazjach, a ostatecznie rozwiązano je w 1772r. 

 

Rekonstrukcja zamku wg Zbigniewa NawrockiegoBiskupi warmińscy często odwiedzali Braniewo oczywiście zatrzymując się wówczas w swoim zamku. Tędy wiodły ich drogi z Lidzbarka do katedry fromborskiej, gdzie mieli obowiązek celebry przynajmniej 4 razy do roku, na sejmiki i wszelkie inne podróże do Elbląga, Malborka czy Gdańska. W Braniewie witali przejeżdżających trasą Gdańsk – Królewiec dostojnych gości. Braniewo więc nie przestało być stolicą regionu mimo, że stolicą kościelną stał się Frombork z siedzibą kapituły przy katedrze zbudowanej do 1388r. Biskup Jan Stryprock w dokumencie dla wsi Szalmia zamieścił taką datę: „Dnia 8 października 1366r. w naszej rezydencji na zamku w Braniewie”. Biskup Franciszek Kuhschmalz (1424-1457) stale podpisywał się jako biskup braniewski, chociaż rezydował w Lidzbarku. Podobnie przez długi czas wielu słało listy do biskupa warmińskiego na adres braniewski. Ważnym obiektem dla obronności miasta był kościół św. Katarzyny. Zapoczątkowana w 1346r. budowa kościoła parafialnego św. Katarzyny przy południowej linii murów wynikała nie tylko z bliskości umocnień miejskich, ale także z bezpośredniego sąsiedztwa zamku biskupiego, którego poszczególne człony tworzyły wschodnią oprawę świątyni parafialnej. Przestrzenna zależność między dwoma budowlami odpowiadała relacjom między siedzibą biskupa sprawującego funkcję patrona nad kościołem św. Katarzyny oraz cieszącymi się pełnią praw mieszkańcami, dla których fara była symbolem autonomii miasta.

 

b_150_100_16777215_00_images_zamek_48._braniewo.jpg Wraz z rozwojem ekonomicznym Braniewa wzniesiony na początku wał drewniano-ziemny był poddawany systematycznej wymianie na mur kamienno-ceglany. Stare Miasto miało kształt wydłużonego czworoboku, a w swojej zasadniczej postaci nowe murowane umocnienia miejskie zostały wzniesione między czwartą ćwiercią XIII a połową XIV wieku. Na początku XV w. Braniewo otoczono jeszcze jednym pierścieniem murów. Całość uzupełniało kilkanaście baszt i 8 bram. Budowla ta przyczyniła się do uregulowania lewego brzegu Pasłęki wzdłuż wschodniej granicy Braniewa, a także do podwyższenia i wyrównania poziomu użytkowego tej części miasta. Po przekopaniu fosy i wykorzystaniu starorzecza Pasłęki, wody rzeki oblewały miasto i zamek ze wszystkich stron. Osada miejska przyciągnęła w dużej mierze osadników z Dolnych Niemiec, szczególnie z Lubeki, Holsztynu i Meklemburgii. Znaczny odsetek wśród nich tworzyła ludność pruska, częściowo i polska. Braniewo było szybko rozwijającym się miastem portowo-handlowym, połączonym z Bałtykiem przez Zalew Wiślany. Spełniało ono rolę portu morskiego dla obszaru całej Warmii i miało własną stocznię. W połowie XIV w. Braniewo jest już jednym z 6 miast państwa zakonnego, należących do Związku Miast Hanzeatyckich, a kupcy braniewscy docierają swoimi statkami do Flandrii, Anglii i Inflant.

 

Herman z Pragi (1337-1349) szósty biskup warmiński,  ok. 1342r. na prawym brzegu Pasłęki  założył Nowe Miasto Braniewo.Aż do 1340r. Braniewo jest także siedzibą biskupów warmińskich rezydujących na zamku. W wyniku powtarzających się konfliktów biskupa z władzami Starego Miasta w 1340r. nastąpiło przeniesienie rezydencji biskupiej do Ornety (nieco później do Lidzbarka), co było związane przesunięciem się kolonizacji bardziej na południe kraju. W uwzględnieniu potrzeb rozwijającej się gospodarki towarowo-pieniężnej na Warmii, jak również dla wzmocnienia swojej pozycji w Braniewie, biskup Herman z Pragi zakłada ok. 1342r. na prawym brzegu Pasłęki Nowe Miasto Braniewo. Miało ono charakter mniejszej, wyłącznie rzemieślniczo-rolniczej osady i było słabsze ekonomicznie. Otrzymało także prawo lubeckie, jednak reprezentant biskupi – burgrabia zamkowy – uzyskał większe uprawnienia zwierzchnicze w sprawach sądowych, jak i przy wyborze rady i ławników, których zatwierdzał. Nowe Miasto otoczone było drewnianą palisadą.

 

Plan zamku wg Zbigniewa Nawrockiego: 1 - zamek główny, 2 - przedzamcze, 3 - wieża bramna, 4 - dom mieszkalny, 5 – bramy Plan miasta i zamku według J.M. GieseOd połowy XIV wieku zarówno biskupi jak i kapituła pilnowali, by nowo budowane zamki pozostawały w pozycji nadrzędnej nad miastami. Budowa zamku nie była szybkim i łatwym przedsięwzięciem, dlatego musiała trwać latami. Zamek biskupi w Braniewie był wpasowany w miasto stanowiąc dodatkowe wzmocnienie fortyfikacji miejskich, a zarazem odgrodzony od niego dodatkowym murem wewnętrznym. Ponieważ biskupi dbali aby ich zamki miały pozycję nadrzędną nad miastami, dlatego zamek stanowił warownię niedostępną dla mieszczan, a zarządzającemu zamkiem dawał możliwość obserwacji miasta. Zamek wykonany był z cegły na kamiennych fundamentach i był budowany etapami prawie do końca XIV wieku. W efekcie powstał zamek dwuczłonowy, w kształcie prostokąta o wymiarach 55x80 m i był położony w przybliżeniu wzdłuż linii południowy zachód – południowy wschód. Składał się z zamku głównego i przedzamcza. Od północy, wschodu i zachodu graniczył z miastem, od południa przylegał do starego zakola Pasłęki, wykorzystanego jako fosa.

 Rekonstrukcja wieży bramnej wg Zbigniewa Nawrockiego  rekonstrukcja zamku według Zbigniewa Nawrockiegowizja średniowiecznego zamku biskupiego autorstwa braniewskiego malarza Andrzeja ZielińskiegoZamek główny wykonany był w kształcie czworoboku i stanowił część wschodnią założenia. Kurtynę południową wypełniało podpiwniczone, trzykondygnacyjne główne skrzydło mieszkalne (36,3x10m) z przejazdem bramnym w środku. Posiadało prawdopodobnie ozdobne, schodkowe szczyty i piętrowe krużganki komunikacyjne od strony dziedzińca. Przylegało do niego dwukondygnacyjne skrzydło wschodnie, połączone z drugiej strony (północnej) z czworoboczną wysoką wieżą obronną w narożu północno-wschodnim. Główny dom zamkowy mieścił na pewno pomieszczenia reprezentacyjne i mieszkalne biskupa. Kwadratowy dziedziniec zamkowy od północy zamykał mur kurtynowy z furtą miejską, a od zachodu mur w środku z wysoką wieżą bramną, prowadzącą na przedzamcze. Do wieży przylegało niewielkie skrzydło zachodnie, styczne od południa z głównym domem biskupim. Nie jest znany układ pomieszczeń w skrzydłach i ich funkcje, ale w skrzydle południowym mieściły się zapewne komnaty rezydencji biskupa i konwentu oraz kaplica. Skrzydło wschodnie miało charakter gospodarczy, a niewielkie zachodnie prawdopodobnie mieszkalny. Dansker nadbudowany na murze obwodowym przy fosie był połączony gankiem komunikacyjno-obronnym z zachodnią częścią skrzydła południowego. Wjazd główny na zamek znajdował się od strony południowej i prowadził groblą między dwoma murami. Został on szczególnie ufortyfikowany murami przedbramia i półbasztą przy murach obwodowych tzw. miejskich oraz dalej wiodącą na dziedziniec długą murowaną szyją nad fosą, asekurowaną na końcu basztą.

 

Widok zamku w jego śreniowiecznej formiePrzedzamcze było czworoboczne i stanowiło drugą, zachodnią część założenia. Od wschodu przylegało do zamku głównego, skąd prowadził wjazd przez wieżę bramną. Było otoczone murem obronnym od północy i zachodu, a od południa zamknięte dwukondygnacyjnym skrzydłem mieszkalno-gospodarczym. W narożach kurtyny zachodniej usytuowano wysokie, czworoboczne wieże obronne. Przy wieży południowej znajdowała się druga furta do miasta, do kościoła św. Katarzyny. Z przedzamczem zamek był połączony wieżą bramną. Poza tym istniały dwie furty do miasta: w murze kurtynowym zamku właściwego i w murze przedzamcza w stronę kościoła św. Katarzyny. Cały zamek był otoczony nawodnioną fosą, a od południa dodatkowo miejskimi murami obwodowymi. Graniczył przez fosę z trzech stron z miastem (od północy, wschodu i zachodu). Fortyfikacje zamkowe były sprzężne z miejskimi.

Zamek braniewski miał dość nietypowe rozplanowanie, gdyż wjazd prowadził przez dom główny przelotem bramnym na osi budynku, następnie przez dziedziniec zamku głównego i wieżę bramną na przedzamcze, a nie odwrotnie jak jest to typowe. Zachowana do dziś wieża bramna stała w części środkowej całego założenia, między głównym zamkiem a przedzamczem. Najprawdopodobniej w początkowym okresie budowy (po 1273 roku) zamek właściwy postanowiono wybudować bliżej kościoła. Wjazd prowadził przez przedzamcze i wieżę bramną od płn.-wsch., natomiast po stronie południowej nad starorzeczem Pasłęki stanął dom mieszkalny. Dopiero przed 1300 rokiem prawdopodobnie nastąpiła zmiana koncepcji budowy zamku, być może za mały okazał się dom mieszkalny i zdecydowano się na budowę głównego domu zamkowego bardziej na północ (także od strony starorzecza). Pierwotnie planowane przedzamcze stało się więc zamkiem właściwym, pierwotny dziedziniec zamkowy – przedzamczem. Zamek, aż do XIX wieku zachował się w swym średniowiecznym kształcie, a zniszczenia jakie przyniosły liczne wojny i oblężenia, prawie nie dotknęły jego najważniejszych budowli, a jedynie murów i baszt obronnych.

 

Wietenes - Wielki Książę Litewski w latach 1295-1316,  dotarł z wyprawą w 1311r. pod Braniewo lecz miasta nie zdobywał.  Obraz A.Guagniniz 1578r. Wiosną 1311 roku litewski książę Witenes ze swoimi wojskami, po złupieniu Sambii i Natangii, spustoszył okolice Braniewa, ale zamku i miasta nie próbował zdobywać. Następnie wojska Witenesa zostały w dniu 28.04.1311 na Krwawej Górze koło Wopławek rozbite przez Krzyżaków, którzy odbili 1200 jeńców pojmanych na Warmii.

 

 

 

Henryk Sorbom (1373-1401) dziewiąty biskup warmiński. Współpracował z Krzyżakami. W 1396 skorzystał z pomocy krzyżackiej przy tłumieniu rewolty w Braniewie.W czasie rządów biskupa Henryka Sorboma miasto pozostawało z nim w konflikcie spowodowanym głównie chęcią autonomii ze strony bogacącego się miasta, a utrzymaniem swojej władzy i wpływów przez biskupa. W sprawę często byli zamieszani Krzyżacy, rozsądzając spory na korzyść biskupa. Konflikt wywołało połączenie Nowego Miasta ze Starym dokumentem biskupim z 28.03.1394r. co było korzystne wyłącznie dla Nowego Miasta oraz zgoda rajców braniewskich na podatek dla Hanzy, które miały płacić wszystkie miasta warmińskie. Biskup Sorbom słusznie uznał tego rodzaju opodatkowanie bez wiedzy miast biskupstwa za naruszenie swoich praw zwierzchnich. Dlatego w 1396 roku biskup przybył do Braniewa, aby przeprowadzić rozmowę z radą miejską.Spotkanie odbyło się na zamku. Radni po zebraniu udali się do ratusza i uderzyli w dzwon na alarm. Na ten zew grupy uzbrojonych mieszczan z furią ruszyły na zamek, wykrzykując o pojmaniu i zgładzeniu biskupa. Słabe mury okalające zamek od wewnątrz zostały przez nich sforsowane, ale biskup Sorbom z drugiej strony zdołał umknąć przez furtkę. W czasie zamieszek i szturmu zamku mieszczanie uszkodzili mury i wieże zamkowe od strony miasta. Biskup szybko zorganizował swoich zbrojnych, uzyskał oddział od Wielkiego Mistrza i ruszył na miasto. Mieszczanie widząc beznadziejność oporu poddali się. Boso, z odkrytymi głowami i z pętlami na szyjach klęknęli  przed biskupem i jego oddziałem prosząc o łaskę i przebaczenie. Biskup Sorbom o ustalenie warunków kapitulacji poprosił wielkiego mistrza, co ten uczynił na zamku w Malborku w dniu 2.11.1396r.

 

Konrad V von Jungingen Wielki Mistrz Zakonu Krzyżackiego w latach 1393-1407. Był sędzią podczas konfliktu biskupa Sorboma z mieszczanami braniewskimi. Wielki mistrz Konrad von Jungingen nakazał mieszczanom braniewskim odbudowanie zburzonego przez nich od strony miasta muru zamkowego wraz z wieżami przeznaczając na ten cel po 100 grzywien w przeciągu 5 lat, ale także nakazał przywódcom buntu na czele z burmistrzem Henrykiem von Rossen opuścić miasto i biskupstwo. Jednak po tych zamieszkach biskup w dniu 1.09.1398r. skasował unię Nowego Miasta ze Starym, przywracając stan sprzed roku 1394, odnawiając tym samym pierwotny przywilej dany przez biskupa Hermana. Konflikt w Braniewie przetrwał długo w pamięci pokoleń. Biskup Stanisław Hozjusz tak pisał w liście w roku 1564.: ”Ongiś wypędziło swego biskupa, który był zmuszony spuszczać się przez mur miejski. Po to, aby mieć łatwiejszy dostęp do zamku zasypali nawet fosy i taki stan  trwał do dnia dzisiejszego”.

 

Władysław II Jagiełło – król Polski w latach 1386-1434. W 1414r.  podczas wojny głodowej nie zdecydował się na zdobywanie Braniewa. Fragment gotyckiego ołtarza z Katedry Wawelskiej, ok. 1475–1480 Henryk Vogelsang (1401-1415) dziesiąty biskup warmiński. W czasie wojny z zakonem zmuszony do wsparcia krzyżaków w bitwie pod Grunwaldem,  następnie prześladowany przez zakon za hołd złożony królowi Jagielle i zmuszony do opuszczenia diecezji, gdzie powrócił dopiero po 4 latach. W 1402 roku biskup Henryk Vogelsang podejmował na zamku Wielkiego Mistrza Konrada von Jungingena wraz z grupą dostojników zakonnych. Gości obdarował sokołami. W lipcu 1410 roku w bitwie pod Grunwaldem uczestniczyła chorągiew miasta Braniewa licząca ponad 200 zbrojnych. Prawie wszyscy polegli,  a sztandar dostał się w ręce polskie. Chcąc uniknąć zniszczeń Warmii, biskup Henryk Vogelsang i rajcy Braniewa złożyli hołd królowi Władysławowi II Jagielle. Podczas wojny „głodowej” w 1414 roku Krzyżacy pozamykali się w zamkach, a wojska polsko-litewskie pustoszyły Warmię. Tuż po zawarciu rozejmu w dniu 8.10.1414r. dotarły one pod Braniewo, gdzie schroniła się liczna ludność wiejska. Król Władysław Jagiełło nie zdecydował się na obleganie i zdobycie zamku oraz miasta, a wojska królewskie odeszły pod Brodnicę i opuściły ziemie pruskie.

 

Franciszek Kuhschmaltz (1424-1457) dwunasty biskup warmiński, pozostawał w ciągłym konflikcie ze Starym Miastem o jego przywileje. Przeprowadził warmiński synod diecezjalny, przeciwstawiał się obsadzaniu kanonii warmińskich duchownymi należącymi do zakonu. W 1440 roku Stare Miasto zostało członkiem Związku Pruskiego w wyniku ciągłych kłótni z biskupem Franciszkiem Kuhschmalzem o przywileje miasta. Po wybuchu powstania antykrzyżackiego na Warmii działania wojenne  w dniu 4.02.1454 roku rozpoczęto w Braniewie. Mieszczanie braniewscy zaatakowali i zdobyli zamek, tym razem starając się go za bardzo nie uszkodzić. Jednak podczas szturmu zamku przez zebranych w Braniewie związkowców, został zburzony mur z wieżami od strony miasta. Zamek został splądrowany przez fetujących łatwy sukces mieszczan, ale nie zburzony, gdyż przewidywano jego przydatność w dalszych walkach z Krzyżakami. Związkowcy oddali się pod opiekę króla polskiego. Odtąd Braniewo było w rękach mieszczan i sił związkowych.

 

Henryk VI Reuss von Plauen w czasie wojny trzynastoletniej faktyczny dowódca wojsk krzyżackich. W 1455r. podjął próbę zdobycia Braniewa. Krzyżacy dwukrotnie podchodzili pod Braniewo, ale nie udało im się go zdobyć. W dniu 10.04.1455 roku oddziały krzyżackie pod dowództwem Henryka von Plauena podjęły nieudaną próbę odbicia Braniewa. Krzyżacy liczyli, że mieszczanie się przestraszą i otworzą bramy, lecz Rada Starego Miasta odrzuciła propozycję rokowań. Wówczas oddziały krzyżackie podeszły pod opuszczone przez mieszkańców otoczone tylko drewnianą palisadą Nowe Miasto, które bez oporu zostało spalone razem z przedmieściami. W dniu 1.08.1455 roku za zgodą kapituły warmińskiej do Braniewa dotarł będący w polskiej służbie oddział 150 zaciężnych czeskich pod wodzą Jana Skalskiego. Skalski z częścią załogi obsadził zamek biskupi, a resztę rozmieścił w domach mieszczan na Starym Mieście. Jan Skalski razem z braniewianami organizował wyprawy na wybrzeża Zalewu Wiślanego atakując żeglugę i osady zajęte prze Krzyżaków, ale z czasem oddział stał się utrapieniem mieszkańców, gdyż ściągał odwetowe ataki krzyżackie.  

 

Paweł Legendorf (1458-1467). Czternasty biskup warmiński. Początkowo wspierał zakon krzyżacki, od 1464 stał po stronie polskiej. W 1466 Warmia została przyłączona do Polski i objęta protekcją królewską. Pochowany w Braniewie w kościele św. Katarzyny, pierwszej katedrze biskupstwa. Tak to mogło wyglądać. Szturm zamku przez oddziały czeskie. Obraz Adolf Liebscher. Tak to mogło wyglądać. Oblężenie Karlstyn przez husytów. We wrześniu 1461 roku zapewne w wyniku rosnących kosztów utrzymania, uciążliwości stacjonowania i nadużyć zaciężnej załogi, doszło do konfliktu mieszczan z załogą zamku. W nocy 10/11.09.1461 mieszczanie zaatakowali pod nieobecność dowódcy Jana Skalskiego czeską załogę. Doszło do walki, w której braniewianie opanowali zamek, część załogi wybili, a resztę wzięli do niewoli. Ostatecznie czeski garnizon opuścił miasto, natomiast braniewianie miasto poddali biskupowi Pawłowi Legendorfowi. Jan Skalski nie mogąc się pogodzić z utrata miasta próbował odzyskać Braniewo szturmując mury, ale bezskutecznie. Do końca wojny trzynastoletniej w 1466 roku w Braniewie pozostawała załoga krzyżacka. Po zawarciu II pokoju toruńskiego październiku 1466 roku Warmia przeszła pod panowanie Polski i weszła w skład Prus Królewskich.

 

Mikołaj Tungen (1467-1489) piętnasty biskup warmiński, był nieuznawany przez króla Kazimierza Jagiellończyka, co było powodem tzw. wojny księżej, po 1479r. zajmował się odbudową zrujnowanej wojną diecezji polskie rycerstwo z okresu 1447-1492W 1470r. Braniewo jako pierwsze miasto na Warmii zajął nieuznawany przez Kazimierza Jagiellończyka biskup Mikołaj Tungen.  Nocą 16/17.09.1470r. liczni zwolennicy biskupa opanowali bramy i mury miejskie, jednak próba zajęcia zamku biskupiego przez zbuntowanych braniewian była nieudana. Polska załoga  dowodzona przez królewskiego starostę Tomasza Bażyńskiego obroniła się.  Biskup opanował z pomocą Krzyżaków całą Warmię, a podczas wojny „księżej” w październiku 1478 roku wojska polskie pod dowództwem burgrabiego krakowskiego Jana Białego rozpoczęły miesięczne oblężenie zamku i Starego Miasta, ale bez rezultatu z powodu potężnych i wytrzymałych obwarowań oraz braku żywności. Kolejny raz zostały spalone przedmieścia i Nowe Miasto. W czasie oblężenia braniewianie zorganizowali wypad  przeciw oblegającym, który przeprowadzony bez strat własnych miał przynieść duże straty Polakom.

 

 

Albrecht Hohenzollern ostatni wielki mistrz zakonu krzyżackiego przed sekularyzacją, w latach 1511-1525. W Nowy Rok 1520 podstępnie opanował Braniewo, a jego wojsko pozostało w mieście do 1525r. W trakcie ostatniej wojny polsko-krzyżackiej (pruskiej), gdy wojsko polskie uderzyło na Prusy Królewskie, w rewanżu Wielki Mistrz Albrecht Hohenzollern  odpowiedział atakiem na Braniewo. W ścisłej tajemnicy w dniu 31.12.1519 wyruszył z Królewca na czele 160 konnych i grupy pieszych żołnierzy poruszając się wzdłuż wybrzeża Zalewu Wiślanego. W dniu 1.01.1520 r. wojska krzyżackie pod osłoną padającego śniegu zajęły Braniewo bez oporu. Była  niedziela a mieszkańcy byli na mszy. Krzyżacyz zaskoczenia wykorzystując otwarcie bram miejskich przez most na Pasłęce wdarli się Bramą Młyńską do Starego Miasta. Jeden z rajców, który chciał podnieść zwodzony most został zabity. Albrecht zajął zamek, otoczył kościół, a następnie zmusił burmistrza i radnych do złożenia przysięgi wierności. Dla wielkiego mistrza Braniewo miało strategiczne znaczenie i traktował je jako „klucz” do obszarów Warmii. Dla Braniewa nastał czas terroru, gdyż niewygodnych ludzi internowano i brano jako zakładników. Miasto i zamek zostały dodatkowo ufortyfikowane, wzmocniono artylerię i sprowadzono nowe formacje zbrojne, głównie z okolic Królewca. Na zamek wielki mistrz kazał wprowadzić 3 działa i skierować je na miasto, aby trzymały mieszczan braniewskich w posłuszeństwie. Twierdza wydawała się teraz nie do zdobycia i faktycznie dwie próby odbicia miasta przez Polaków nie przyniosły rezultatu.

 

Żołnierze polscy 1507-1548 W połowie lutego 1520r. duże polskie siły podeszły pod mury Braniewa, jednak po spaleniu kilku domów na przedmieściach i złupieniu okolicy, odeszły na Frombork i Młynary. Dość szybko powróciły, ale nie podjęły oblężenia, lecz ruszyły na Pieniężno, które zdobyły by odejść do Pasłęka. W lipcu 1520r. po nieudanej wyprawie na Królewiec, w drodze powrotnej wojska polskie dotarły pod Braniewo. Pierwsze oddziały polskie podeszły pod Braniewo w dniu 7.07.1520r. rozpoczynając oblężenie.

Hetman Mikołaj Firlej mający do dyspozycji rozłożonych na obu brzegach Pasłęki 6-8 tys. ludzi przeciw 500 osobowej załodze miasta, kazał wykopać dookoła murów szańce i prowadził ostrzał artyleryjski, który jednak nie wyrządzał krzywdy mocnym fortyfikacjom Braniewa. Miasto było świetnie ufortyfikowane i gotowe nawet na długotrwałe oblężenie. Jego obronność oprócz kilkunastu baszt na murach miejskich dodatkowo wzmacniał zamek i kościół św. Katarzyny z wysoką wieżą.  Dodatkowo Krzyżacy urządzali niespodziewane wycieczki za mury i odnosili sukcesy, do czego przyczynił się brak żołdu oraz głód panujący pośród oblegającego wojska. Prowadzone nieudolnie przez Firleja oblężenie było mało szczelne, gdyż Pasłęką docierało do miasta zaopatrzenie i posiłki. Janusz Świerczowski, który zastąpił hetmana podjął próbę zdobycia Braniewa. Zwiększył impet oblężenia, zablokował miasto, próbował nawet prowadzić prace hydrotechniczne, aby obniżyć poziom wody w Pasłęce, ale jednak jesienne opady i brak najcięższych dział nie pozwolił na zdobycie twierdzy, co zmusiło polską armią do odstąpienia. Zamek był obsadzony załogą krzyżacką do traktatu krakowskiego i sekularyzacji zakonu w kwietniu 1525 roku, wówczas dotarł do Braniewa oddział wojsk polskich.

 

Zygmunt Stary król Polski w latach 1506-1548. W celu powstrzymania reformacji wydał dla Braniewa tzw. Statuty Zygmuntowskie w roku 1526. Obraz Bacciarellego, 1768-1771 W 1526 w okresie reformacji na zamku w Braniewie odbył się proces burmistrzów miasta zakończony ogłoszeniem tzw. Statutów Zygmunta I (Statuta Sigismundi). Poprzedzone to było rebelią w Braniewie, której ofiarami stali się franciszkanie i ogólnie katolicy. Kres ekscesom w Braniewie położyło wkroczenie do miasta w dniu 3.06.1526r. wojsk polskich, jednak mimo to zwolennicy nowej religii obalili starą radę miasta, powołując nową złożoną ze zwolenników reformacji, która skonfiskowała dobra franciszkanów. Sytuacja zaogniała się, gdyż dochodziło do różnych utarczek między zwolennikami i przeciwnikami reformacji. W sprawę zaangażował się w końcu sam król, który przysłał do miasta swoich komisarzy.Akt przywrócenia pokoju w zbuntowanym mieście odbył się 18.08.1526r. na zamku, a statuty składały się z 18 punktów.

 

Gustaw II Adolf król Szwecji w latach 1611-1632. W dniu 11.07.1626r. po krótkiej walce zdobył Braniewo i straszliwie złupił. Okupacja szwedzka trwała 9 lat. Herman Wrangel szwedzki feldmarszałek w czasie wojny 1626-1629. Podczas okupacji w 1633 przybył do Braniewa i polecił  budowę potężnych fortyfikacji. M.in. na południe od zamku wznoszono szańce, a w 1635r. prowadzono roboty wykończeniowe fortyfikacji przy zamku. Fortyfikacje zamku i miasta w 1635 r. wg miedziorytu P. Stertzella'a. W górnym rogu powiększenie fragmentu z zamkiem.W 1603r. wykonano pierwszy gruntowny remont, wówczas prowadzone były roboty remontowe murów przy dużej i małej bramie zamku.W XVII wieku nie było już fosy oddzielającej zamek od miasta, a jedynie jej pozostałość w postaci szerokiego wykopu od strony Kościoła św. Katarzyny. Nie istniały już zamkowe baszty od strony miasta, natomiast w murze pomiędzy dziedzińcem, a miastem przebito otwór bramny. Zamek wówczas przestał być już samodzielnym obiektem militarnym, a stał się częścią miasta. Wzmocniona została jedynie część wschodnia zamku, która stanowiła teraz fragment obwarowań miejskich. Szeroka fosa utworzona kilkaset lat wcześniej w starorzeczu Pasłęki dalej otaczała i chroniła Braniewo, ale nie łączyła się już bezpośrednio z rzeką. 

W dniu 10.07.1626 roku, w czasie I wojny polsko-szwedzkiej, zamek i miasto zostało zdobyte i ograbione przez wojska szwedzkie Gustawa Adolfa. W czasie okupacji w latach 1626-1635 oddziały szwedzkie stacjonowały na zamku i Starym Mieście.W marcu 1633 do Braniewa przybył szwedzki feldmarszałek Herman Wrangel, który polecił  budowę potężnych fortyfikacji. Na południe od zamku wznoszono szańce murowano-ziemne, a w 1635r. prowadzono roboty wykończeniowe fortyfikacji przy zamku. W czasie okupacji miasta Szwedzi dodatkowo otoczyli fortyfikacje Braniewa na przedpolu szeregiem potężnych bastionów, które zostały rozbudowane podczas II wojny polsko-szwedzkiej. Szwedzka okupacja trwał ponad 9 lat, a przekazanie miasta i zamku przez oddział szwedzki wojskom polskim nastąpiło w dniu 3.10.1635r.  właśnie na zamku biskupim.

 Władysław IV król Polski w latach 1632-1648. Odwiedził Braniewo w 1636r. będą jedynym polskim monarchą w dziejach miasta, który je zaszczycił swoją wizytą. Najprawdopodobniej przebywał na zamku braniewskim. Obraz Marcellego Bacciarellego W 1636r. z wizytą Braniewie przebywał król Polski Władysław IV. Wizyta królewska trwała kilka dni, a wiele wskazuje na to, że przebywał on na zamku biskupim, gdyż biskup Szyszkowski, gdy dowiedział się o planach monarchy zajechał na zamek braniewski, aby czekać na króla. Sama wizyta była wielkim wydarzeniem i wyróżnieniem dla miasta. Wśród licznych zaszczytów jakie spotkały miasto i rajców, najbardziej wymiernym efektem było 6 armat podarowanych przez króla w miejsce 15 zrabowanych przez Szwedów.

 

 

 

 

Schematyczny rysunek K. Goetkego przedstawiający zamek w Braniewie. Żołnierze szwedzcy na rynku w jednego z polskich miast W 1655r. wobec spodziewanej nowej wojny ze Szwecją m.in. na zamku braniewskim wprowadzono stałą 10-osobową straż biskupią umundurowaną w czerwone surduty. W mieście przeprowadzono musztrę mieszkańców i strażników oraz wzmacniano mury miejskie. Biskup Wacław Leszczyński przysłał do miasta 60 żołnierzy. W listopadzie 1655r. na Warmię za zgodą polskiego króla weszły oddziały brandenburskie, a do samego Braniewa skierowano 200 żołnierzy. Na mocy różnych ruchów politycznych Brandenburczycy ulokowali w mieście silny garnizon, a szwedzkie fortyfikacje dodatkowo umocnili. Okupanci dawali się mocno we znaki mieszkańcom i pozostali w mieście aż do 1663r.

Oddziały rosyjskie z okresu wojny północnej 1700-1721 Król Szwecji Karol XII Wittelsbach był jednym z wybitniejszych wodzów w historii wojskowości Przełom wieków XVII/XVIII to liczne najazdy i okupacje związane z tzw. wojną północną wywołaną przez króla Szwecji Karola XII. W roku 1697 do Braniewa wkroczyły na krótko liczne wojska polskie i saskie, które szły do Inflant, a później cofały się przed wojskiem Karola XII. Na jesieni 1703r. wojska brandenburskie prewencyjnie, podobnie jak w poprzedniej wojnie, zajęły północną Warmię wraz z Braniewem. W końcu 1703r. do Prus Królewskich wtargnęły wojska szwedzkie w pościgu za Augustem II Sasem. W dniu 27.12.1703r. w Braniewie zjawił się sam Karol XII z 7 tysiącami żołnierzy, garnizon brandenburski opuścił miasto bez walki inną bramą, a mieszczanie nie podjęli walki. W Braniewie pozostała na zimę część wojsk szwedzkich. Zaborcy bezlitośnie ściągali kontrybucje, a zalegających ostro karali. W końcu czerwca 1704r. Szwedzi odeszli, ale ciągle żądali kontrybucji dla ich garnizonu w Elblągu. W Braniewie nie stał żaden garnizon, co nie było wcale korzystne, gdyż różne grupy wędrujących wojsk: szwedzkich, polskich, litewskich, saskich domagały się kontrybucji. Wszystkie operujące oddziały nie były wielkie liczące od 50 do kilkuset żołnierzy. W dniu 4.05.1707r. w Braniewie znalazł się oddział Zygmunta Rybińskiego. Szwedzi z Elbląga wysłali większy oddział, który rozbił polską grupę i część wziął do niewoli. W listopadzie 1709r. przybył oddział dragonów saskich Böhmera. Dopiero klęska Karola XII pod daleką Połtawą odwróciła losy wojny północnej. Wojska saskie w całej Polsce zajmowały bez oporu placówki opuszczane pospiesznie przez Szwedów.

W 1734r. ma miejsce kolejny konflikt o koronę w Polsce. W jego wyniku pod Braniewo, gdzie stacjonował oddział rosyjski dociera oddział konfederatów dowodzonych przez Sebastiana Mełdzyńskiego. Próba zdobycia Starego Miasta była bezskuteczna, więc spalono jedynie Nowe Miasto. 

 

Kościół św. Katarzyny i zamek biskupi, widok od strony południowej. Ilustracja Ferdynanda von Ouast pierwszego konserwatora zabytków Prus. Johann Oestreich (1750 - 1833) ostatni burmistrz Braniewa w I Rzeczpospolitej. W dniu 13.09.1772r. dwaj pruscy urzędnicy z Królewca w asyście aż 200 żołnierzy zjechali do Braniewa. Odczytali burmistrzowi Oestreichowi i radzie miejskiej patent Fryderyka II głoszący, że Braniewo i cała Warmia przechodzi pod panowanie Prus. Władze pruskie dekretem z 2.02.1773r. o sekularyzacji dóbr kościelnych przejęły związane z tymi dobrami budowle, w związku z tym zamek przeszedł pod zarząd administracji pruskiej i początkowo ulokowano tam administrację państwową i ziemską, a  później szkołę. Od roku 1773 w Braniewie stacjonuje na stałe pruski garnizon, który zapewne wykorzystywał zamek jako koszary. W tym samym okresie w Prusach mury miejskie miały znaczenie porządkowe, gdyż znajdowały się przy nich rogatki, a do różnych celów wykorzystywano np. wieże bramne i baszty. W Braniewie w 1784r. przepływ ludzi między Starym a Nowym Miastembył nadzorowany przez wojsko, które obsadziło bramy. W 1786 zapadła decyzja o rozbiórce wartowni i wzniesieniu nowych, przy czym „do dyspozycji” wojska  oddano górne partie odcinka muru obronnego od Bramy Górnej do Wieży Kleszej. W 1802 roku miała miejsce częściowa odbudowa zamku, podczas której naprawiono zniszczone korony murów i dach.

 

 

 

Pierre Dupont generał francuski, dowódca dywizji, która  zdobyła szturmem Braniewo w dniu 26.02.1807r. Mówiło się, że ma buławę marszałkowską w kieszeni, jednak w 1808r. po  kapitulacji jego korpusu w Bailen popadł w niełaskę Napoleona. 26.02.1807r. Bitwa o Braniewo między Francuzami a oddziałami prusko-rosyjskimi objęła też teren zamku. Obraz Zbigniewa Walczaka. Atak  Czarnych Huzarów w dniu 23.04.1807r. na zaskoczonych francuskich żołnierzy na braniewskim zamku biskupim autorstwa człowieka o świetnych pomysłach artystyczno-plastycznych, ukrywającego się pod nazwą NBRART. W 1807 do Braniewa docierają działania wojenne prowadzone przez cesarza Napoleona przeciw Prusom i Rosji podczas tzw. I wojny polskiej. Oficjalne informacje są następujące: „ Podczas wojen napoleońskich w 1807 roku miasto i zamek kilkakrotnie przechodziły z rąk do rąk, były rabowane i niszczone. W mieście i zamku ufortyfikowały się wojska pruskie. Francuzi po szturmie przeprowadzonym przy użyciu armat wdarli się między innymi przez bramę zamkową, nastąpił rabunek. Uszkodzone zostały południowe skrzydła i wieża zamku”. W dniu 24.02.1807r. do Braniewa wkraczają oddziały prusko-rosyjskie pod dowództwem generała von Plötza. Do bitwy o Braniewo dochodzi w dniu 26.02.1807r. gdy pod miasto dociera dywizja generała Duponta. Początkowo przez Furtę Zamkową ruszyły w kierunku Rudłowa 4 bataliony rosyjskie i pruskie. Tam zostały pobite i wycofywały się w kierunku zamku w nieładzie. Zbyt duża ilość napierających uciekinierów spowodowała odcięcie wielu poprzez przedwczesne zamknięcie furty zamkowej, co z kolei spowodowało, że dostali się oni do francuskiej niewoli. Francuzi spod Rudłowa prowadzili ostrzał artyleryjski miasta i zamku, jednak nie musieli organizować szturmu, a więc zniszczenia zamku nie koniecznie musiały być spowodowane toczącą się walką, gdyż miasto i zamek zajęto bardzo szybko. Podczas okupacji francuskiej intensywnie prowadzone prace fortyfikacyjne nie koniecznie musiały dotyczyć zamku, a przede wszystkim dotyczyły Nowego Miasta. Ostatnie francuskie oddziały opuściły miasto w grudniu 1807r. 
Dziedziniec zamku przed przebudową. Autor Ferdynand von Quast

Widok zamku od strony płd.-zach. Wygląd przed przebudowa, która nastąpiła rok później. Fotografia z 1873 R.Schubert. Lata 30-te XXw. szkoła zamkowa Lata 30-te XXw. szkoła zamkowa Lata 30-te XXw. szkoła zamkowa W roku 1811 pruskie władze państwowe przeznaczają zamek do celów pedagogicznych.  W dniu 2.07.1811r. powstała tu szkoła pedagogiczna tzw. Instytut Kształcenia Nauczycieli Ludowych (Normalinstitut). Następnie w latach 1825-1926 szkoła funkcjonuje jako Seminarium Nauczycielskie (Lehrer-Seminar). Po przekazaniu zamku na cele szkolne przekuto prostokątne otwory okienne i dostosowano wnętrza do potrzeb edukacyjnych. Szkoła miała charakter katolicki i w latach 1837-1842 wypuszczała 12 absolwentów rocznie, a w następnych latach liczba ta znacznie wzrosła.  Do tej szkoły zasadniczej dołączono w 1824r. szkołę ćwiczeń, a  w latach 1850-1878 szkołę specjalną dla głuchoniemych. Seminarium Nauczycielskie zostaje zlikwidowane w 1926r. i przekwalifikowane na Aufbauschule - szkołę budownictwa (Schloßschule) kończącą się maturą. Szkoła pedagogiczna mieściła się na zamku razem ze szkołą o profilu zawodowym. Budowętzw. Szkoły Zamkowej rozpoczęto w 1874r. W związku z tym zburzono gotycki dom na przedzamczu i w jego miejsce postawiono nowy budynek. Przed 1874 dokonano znacznej rozbiórki zamku i przebudowy na szkołę m.in. zburzono górne kondygnacje budynku głównego, zabudowania gospodarcze i części fortyfikacji z wyjątkiem wieży bramnej. W latach 1874-1878 po zburzeniu zamku, na placu zamkowym wzniesiono na tym miejscu nowy okazały budynek szkolny. Pozostałe części zamku rozebrano w latach 1928-1930 przy budowie nowego skrzydła szkolnego. W szkolny budynek wkomponowano wówczas starą wieżę bramną, komunikując ją z dwoma skrzydłami i udostępniając młodzieży dawną biskupią kaplicę. Natomiast jeszcze w XIX wieku osuszono fosy. Na zamku obok Seminarium Nauczycielskiego powstała szkoła zawodowa dla chłopców, powszechnie nazywana Szkołą Zamkową (Stadtliche Schlossschule). Do szkoły przyjmowano po 7 klasach szkoły podstawowej i nauka trwała do matury jeszcze 6 lat. W 1938 r. szkołę zamkową przyłączono do szkoły im. Hermanna von Salza (dawne Gimnazjum Hosianum). Budynek Szkoły Zamkowej został poważnie narażony na zniszczenie podczas pożaru zabudowań na Starym Mieście w dniu 11.09.1896r., gdy w pobliżu spłonęło kilkanaście budynków mieszkalnych i gospodarczych, a szalejący ogień poczynił też szkody w budynku seminarium.

 

Lata 50-te XXw. riuiny zamku biskupiego1957. ruiny zamku fot. S.Leszczyński 1957. ruiny zamku fot. S.Leszczyński W 1945 roku budynki szkoły i pozostałości zamku spłonęły w wyniku działań wojennych. W lutym i marcu 1945r. mają miejsce silne bombardowania lotnicze i ostrzał artyleryjski Sowietów, które objęły również zamek braniewski. Do roku 1956 nikt się tym nie zajmował, wówczas to próbę skatalogowania ruin zamku w ramach studium zagospodarowania przestrzennego miasta podjęli konserwatorzy zabytków. W 1958 usunięto gruzy dawnego zamku biskupiego w Braniewie i zachowano jedną budowlę – czworoboczną, wysoką wieżę bramną, która stała między zamkiem głównym i przedzamczem (jest to najstarsza część warowni, a jednak właśnie ona przetrwała) oraz resztki fortyfikacji po stronie południowej.  Wieża także spłonęła wraz z całą szkołą, runęło też sklepienie gwiaździste kaplicy, którego uroda i unikatowość prawdopodobnie uchroniła obiekt przed rozbiórką. Sklepienie zrekonstruowano w 1960 roku, a całość przykryto dachem. Następnie włączono obszar w obręb terenów zielonych miasta.

 

b_150_100_16777215_00_images_zamek_55._wiea.jpg Rekonstrukcja wnętrza kaplicy Św. Andrzeja Zaginiona tablica z herbem biskupa Szymona Rudnickiego Wspólczesny wygląd wnęki po zaginionej tablicy biskupa Rudnickiego W dolnej oryginalnej części są to wciąż mury i kamienie z XIII wieku. Trzykondygnacyjna gotycka wieża łączyła niegdyś zamek z miastem od strony zachodniej, a po rozbudowie zamek właściwy z przedzamczem. Jej dolna część budowana była w czwartej ćwierci XIII wieku, wyższa w latach 1320-1330, ostatnia kondygnacja pochodzi z XVII wieku, a wieńczące ją ozdobne gzymsy pochodzą z czasów budowy szkoły (1873). Wzniesiona na planie zbliżonym do kwadratu, na kamiennej podmurówce, z widocznym ostrołukowym przejazdem bramnym. Elewacje ozdobione blendami noszą ślady licznych przekształceń. Wnętrze górnej części wieży kryje prawdziwy architektoniczny skarb: kaplicę, która  była dostępna pierwotnie bezpośrednio ze skrzydła mieszkalnego od płd.-wsch. Kaplica przykryta  jest sklepieniem gwiaździstym, o gruszkowym przekroju żeber, wspartym na konsolkach ze sztucznego kamienia. Kaplica obejmowała dwie kondygnacje, w zachodnim narożniku znajdowały się murowane, kręcone schodki, które prowadziły na obiegającą wnętrze galeryjkę utworzoną w grubości murów wieży. W jednej z wnęk, na płn.-zach. ścianie wmurowana była tablica z piaskowca z herbem biskupa Szymona Rudnickiego (tablica zaginęła w czasie nieokreślonym, a wszczęte dochodzenie jak na razie nie przyniosło rezultatu).

Wieża bramna zdjęcie z listopada 2014r. Na wieży wciąż widać pozostałości różnych otworów okiennych i dawnego przejazdu bramnego, wszystkie są jednak zamurowane, tak więc do wieży nie ma w ogóle wejścia. Wieża pokryta jest bliznami po przylegających niegdyś do niej budynkach. Podczas specjalnych wejść do wieży w 2013 i 2014r. udało się wykonać dość obfitą dokumentację fotograficzną wnętrza wieży, co jeszcze bardziej pokazuje jej opłakany stan.


Źródła: M. Biskup. Rozwój przestrzenny miasta Braniewa. Komunikaty Mazursko-Warmińskie, kwartalnik nr 1 (63). Olsztyn 1959. ; J. Bieszk. Zamki państwa krzyżackiego w Polsce. Warszawa 2010. ; Z. Nawrocki. Rocznik olsztyński nr IX. Zamek w Braniewie. Olsztyn 1970. ; S. Achremczyk, A. Szorc. Braniewo. Olsztyn 1995. ; S. Achremczyk. Warmia. Olsztyn 2000. ; A. Wakar. Braniewo. Z dziejów miasta i powiatu. Olsztyn 1973. ;Piotr z Dusburga. Ordinis Teutonici Sacerdotis Chronicon Prussiae - Kronika Ziemi Pruskiej, oprac. J. Wenta, Toruń 2004.;L. Krantz-Domasłowska. Miasta podwójne w państwie krzyżackim – przykład Torunia.. RIHA Journal0067 .2013.; L.Z. Niekrasz. Gdzie jesteś Prusai? Warszawa 2012. ; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. I. Warszawa 1890. ; M.Jackiewicz-Garniec, M.Garniec. Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach. Powiśle, Warmia, Mazury. Olsztyn 2006. ; A. i R. Sypek. Zamki i obiekty warowne Warmii i Mazur. Warszawa 2008. ; F.von Quast. Ermländische Ansichten Ferdinand von Quast und die Anfänge der denkmalpflege in Preussen und Ermland. Widoki z Warmii. Ferdinand von Quast i początki konserwatorstwa zabytków w Prusach i na Warmii. Münster - Olsztyn 2006.; Warmińsko-Mazurski Biuletyn Konserwatorski nr 6/2014. Olsztyn 2014.; www.prusowie.pl www.leksykonkultury.ceik.pl www.zamki.plwww.templiers.org www.zamki.res.pl www.castle.lv www.ruinyzamki.pl www.historia-wyzynaelblaska.pl www.domwarminski.pl

.