GUSTAW von TEMPSKY (1828-1868) – BOHATER NOWEJ ZELANDII

b_150_100_16777215_00_images_tempsky_01._portret_1860.jpg Urodzony w Braniewie, za życia stał się ludowym bohaterem Nowej Zelandii. Pruski szlachcic z rodu o polskich korzeniach, żołnierz, poszukiwacz przygód, artysta i korespondent gazet. Był także zdolnym akwarelistą malującym nowozelandzkie dżungle oraz codzienne życie wojska. Przy tym wszystkim był podróżnikiem, a także poszukiwaczem złota, którego szukał bez powodzenia w Kalifornii, Australii i Nowej Zelandii. Mimo, że spędził tam ledwie 6 lat stał się jedną z najbarwniejszych postaci w historii  XIX-wiecznej Nowej Zelandii.

 

 

Portret Gustawa von Tempsky z 1860r.Gustavus Ferdinand von Tempsky (w polskich źródłach: Gustaw Ferdynand von Tempski) urodził się w dniu 15.02.1828 r. w Braniewie. Trudno jednoznacznie stwierdzić, czy był Prusakiem jak wielu twierdzi, czy też Polakiem jak twierdzi równie wielu. Podczas gdy w Nowej Zelandii i Australii uważany jest za Polaka, to niemieckojęzyczne źródła określają go Prusakiem, natomiast angielska Wikipedia nazywa go polsko-pruskim poszukiwaczem przygód. Jego wnuczka, pisarka Armine von Tempski(1892-1943) pisała, że był uchodźcą politycznym z Polski… przy czym nie znane są jego ówczesne zapatrywania na temat pochodzenia. Z kolei jego podwładni w Nowej Zelandii nadali mu przydomki „Von  i „Prusak”, co może sugerować brak związku z polskością.

 

Gustaw von Tempsky nie polubił słuzby wojskowej w pruskiej armii. Na ilustracji żołnierz Garde-Füsilier-Regiment w mundurze paradnym z II połowy XIX w. Gdy był dzieckiem rodzina wyjechała do Legnicy, a brak jest dowodów na dłuższe zamieszkiwanie rodziny von Tempsky w Braniewie, ale prawdopodobnie był to krótki okres związany ze służbą wojskową ojca (być może służył w stacjonującym w latach 1827-1828 w Braniewie pułku Grenadier-Regiment Nr.1Kronprinz”). Jego ojciec podpułkownik Julius Louis von Tempsky (1797-1868), przedstawiany w źródłach jako szlachcic polskiego pochodzenia, był oficerem w królewskiej armii pruskiej. Rodzina miała siedzibę w Tępaczu pod Wejherowem oraz liczne gałęzie na Śląsku i Prusach Wschodnich. Ród miał też długą tradycję wojskową i wydaje się być mimo polskich korzeni mocno zgermanizowanym. Matką była Henriette Karoline Friederike Wilhelmine von Studnitz. Młody Gustaw Tempsky wychowywał się w Legnicy. Stąd siłą rzeczy wysłano go do pruskiej szkoły kadetów młodszych w Poczdamie, a później szkoły kadetów w Berlinie. W szkołach tych oprócz gruntownego przygotowania wojskowego, pobierał lekcje języków obcych, historii, geografii, rysunku i muzyki. W 1845r. po zakończeniu edukacji wojskowej został przydzielony prawdopodobnie do stacjonującego w Poczdamie i Spandau - pułku fizylierów gwardii, (inne źródła mówią o 3 pułku fizylierów), w którym wcześniej służył również w jego ojciec oraz brat podporucznik Benno Waldemar von Tempsky (1823-1886). Z nieznanych do końca powodów na początku 1846 roku, po zaledwie 9 miesiącach, najprawdopodobniej znużony wojskową rutyną, porzuca służbę wojskową, ale jego wojskowe wykształcenie jeszcze wielokrotnie będzie przydatne. Pamiętać jednak trzeba, że był to burzliwy okres tzw. Wiosny Ludów, a w młodym oficerze obudził się duch przygody w nowym nieznanym świecie. W tym też czasie dojrzewał pomysł założenia pruskiej osady w brytyjskiej posiadłości w Ameryce Środkowej, a obrotny Gustaw von Tempsky postarał się o list polecający do kolonii.

 1850. Mapa Wybrzeża Moskitów Popularny na DZIKIM ZACHODZIE traperski nóż BOWIE stał się ulubioną bronią Gustawa von Tempskiego W maju 1846r. wyjeżdża do Ameryki Środkowej na leżące na obecnym wybrzeżu Nikaragui i Hondurasu, tzw. Wybrzeże Moskitów (Mosquito Coast - teren będący pod protektoratem brytyjskim) z listem od brytyjskiego ambasadora w Berlinie do reprezentującego brytyjskie interesy na tym terenie Patricka Walkera. Mając wojskowe przygotowanie i biegle posługując się językiem angielskim, przyjmuje propozycję Brytyjczyków objęcia dowództwa nad tzw. Mosquito Indian tj. siłami zbrojnymi Królestwa Miskito rządzonego prze króla George Augustusa Frederica II. Jako ich kapitan szkoli, a później dowodzi nieregularnymi siłami złożonymi z członków plemion indiańskich: Wulwa, Rama i Smu przeciwko siłom zbrojnym Nikaragui. W tych starciach nabiera ogromnego doświadczenia w walkach w dżungli. Pomaga również jako przewodnik brytyjskim jednostkom morskim w wypadach na miasta położone nad nikaraguańskim rzekami. Krótka kampania miskito-brytyjska w 1848r. zakończyła się zdobyciem ważnego punktu strategicznego na wybrzeżu, miasta San Juan del Norte i czasowym wypędzeniem sił nikaraguańskich z Wybrzeża Moskitów.  

 

Mapa z zanaczoną trasą podróży Gustawa Tempskiego1853. Ekspedycja przez Amerykę Środkową. Autor Gustaw von Tempski (być może ten z prawej) w drodze z towarzyszami . Ilustracja Gustawa von Tempskiego z książki Mitla pt. Meksykanie w haciedzie El Valle Ilustracja Gustawa von Tempskiego z książki Mitla pt. Ruiny Mitli Ilustracja Gustawa von Tempskiego z książki Mitla pt. Ranczerzy odpierają atak  IndianWieść o kalifornijskiej „gorączce złota” dociera do Nikaragui w roku 1849. Gustaw Tempsky wyrusza do San Francisco, gdzie dociera w lipcu 1850r. Właśnie w Kalifornii nauczył się biegle posługiwać używanym, m.in. przez traperów nożem Bowie. Po trzech latach bezskutecznych, poszukiwań cennego kruszcu, miał dość pogoni za bogactwem, kalifornijskich osad górniczych, gór i San Francisco. W lipcu 1853r. w towarzystwie niemieckiego lekarza, wypływa francuskim statkiem z San Francisko do Mazatlan na zachodnim wybrzeżu Meksyku. Stamtąd wyrusza konno w 18-miesięczną, obfitującą w przygody i liczącą 3000 mile podróż z Meksyku, przez Gwatemalę i Salwador. Było to odważne, jeśli nie dość lekkomyślne przedsięwzięcie, gdyż von Tempsky poruszał się po nieznanym terenie, gdzie często panowało bezprawie, ale miał karabin, rewolwer i nóż Bowie. Podróż trwała dokładnie od 22.07.1853, gdy wyruszył z meksykańskiego Mazatlan do 10.01.1855, gdy dotarł La Union w Salwadorze.

 

Ilustracja Gustawa von Tempskiego z książki Mitla pt. Jezioro AtitlanStrona tytułowa powieści Tempskiego MITLA, wydanej w Londynie w 1858r. Z tej podróży Tempsky napisał i wydał w 1858 w Londynie książkę pod tytułem „Mitla”, której dalszy tytuł w tłumaczeniu wygląda następująco: „Opowieść o przypadkach  oraz osobistych przygodach w czasie podróży przez Meksyk, Gwatemalę oraz Salwador w latach 1853 do 1855. Z obserwacjami na temat sposobów życia w tych krajach”. Po raz pierwszy błysnął też malarsko, bowiem powieść zilustrowana została jego własnymi akwarelami.

 

 

 

31.08.1856 Prinz Awala River. Rysunek Gustawa von Tempskiego przedstawiający  łódź z 6-osobową załogą płynącą wartką rzeką z gęsto porośniętym brzegiem1856. Osada Savolo Creek nad rzeką Grey Town. Amerykańska stacja tranzytu drewna w Nikaragui, na brzegu widoczny rozbity, pochylony parowiecTrasa australijskiej ekspedycji Burke i Willisa, z której wyłączono Tempskiego. Bc może to uratowało mu życie bowiem większość uczestników wyprawy zginęła Jeszcze przed wyjazdem do Kalifornii poznał w brytyjskiej osadzie Blufields pannę Emelię Ross Bell córkę Szkota Jamesa Stanislausa Bella brytyjskiego agenta rządowego, który nie pochwalał związku prawdopodobnie ze względu na młody wiek kawalera i brak perspektyw. Jednak po  powrocie w dniu 9.07.1855r. Gustaw von Tempsky poślubił Emelię Ross Bell (1823-1900), z którą miał 3 dzieci: synów Randala (1856-1898) i Louisa (1858-1921) oraz córkę Lenę(1859-1938). Dwóch synów przeniosło się później na Hawaje, a córka pozostała w Nowej Zelandii, gdzie ich potomkowie żyją do dziś. Początkowo Gustaw Tempsky nadzoruje wycinkę mahoniu, ale gdy na początku 1857r. sytuacja Brytyjczyków na Wybrzeżu Moskitów staje się trudna, rodzina Tempsky wyjeżdża do Szkocji. Gustaw Tempsky spędził tam rok, w czasie którego odwiedził rodziców w Prusach (było to ich ostatnie spotkanie) i przygotowywał publikację książki. Rozwinął też swój kunszt malarski, zwłaszcza nabierając wprawy w posługiwaniu się akwarelą. W roku 1858 wyrusza do  Australii na statku „Sirocco  i w dniu 1.08.1858 dociera do portu w Melbourne skąd rusza w okolice Bendingo, gdzie odkryto złoto. Również próbuje szczęścia w poszukiwaniach i ima się różnych zawodów (m.in. z powodzeniem, ale bez entuzjazmu zajął się rolnictwem). Jeszcze w Melbourne Gustaw Tempsky energicznie zabiega o udział w organizowanej transkontynentalnej ekspedycji przez Australię (Trans-Continental Exploring Expedition) zwanej ekspedycją Burke’a i Willisa, jednak bezskutecznie bowiem jego kandydaturę odrzucono ze względu na brak koneksji w angielskich kołach rządowych. Przegrywa walkę o kierowanie ekspedycją z Robertem Burke i postanawia zmienić środowisko. Na marginesie trzeba stwierdzić, że Burke i Willis kierujący ekspedycją zmarli w jej trakcie, a z całej 6-osobowej ekipy ocalał jeden uczestnik.   

 

taniec wojenny Maorysów  haka peruperu Motto: „Kia mate toa -pokonać własną śmierć” na tablicy poświęconej wojnom w Nowej Zelandii z Maorysami. Muzeum Wojennym w Auckland (War Memorial Museum) mapa Nowej Zelandii zpodzialem na prowincje w latach 1862-69 W dniu 13.02.1862  na statku „Benjamin HeapeGustaw Tempsky wypływa z rodziną do Tasmanii w Nowej Zelandii. Do Auckland przybywa w dniu 10.03.1862r. Po dotarciu w rejon złotonośnych pól na Półwyspie Coromadel, przez około rok po raz kolejny bez powodzenia szuka kruszcu i pisze listy do gazety The Daily Southern Cross opisując życie poszukiwaczy złota. W 1863r. w Nowej Zelandii wybucha kolejna wojna tubylczych plemion Maorysów z kolonistami. Przyczyną konfliktu była nielegalna sprzedaż maoryskiej ziemi białym osadnikom oraz ich wielki napływ na wyspy. Wojny maoryskie trwające w latach 1845-1872 do złudzenia przypominają walkę amerykańskich plemion indiańskich ze kolonizacją prowadzoną przez Stany Zjednoczone. Maorysibyli autochtoniczną grupą etniczną zajmującą się uprawą, hodowlą  i rybołówstwem, ale słynęli też  z wojowniczości (ich taniec wojenny haka peruperu wykonuje reprezentacja Nowej Zelandii przed meczami rugby).

 

Kapitan William Jackson założyciel I pierwszy dowódca formacji Forest Rangers. To on „wciągnął” Tempskiego do oddziału i przyczynił się do zdobycia przez niego sławy w Nowej Zelandii. 1863 Wojna Waikato. Oddziały kolonialne maszerujące przez wyrąbaną w dżungli tzw. Great South Road W tym czasie Gustaw von Tempsky przenosi się miasta Drury na południe od Auckland, gdzie redaktor naczelny gazety The Daily Southern Cross, będąc pod wrażeniem jego wcześniejszej korespondencji zatrudnia go jako stałego korespondenta. Tam zaprzyjaźnia się z żołnierzem-osadnikiem kapitanem Williamem Jacksonem i oficerami kompanii Forest Rangers (Strażnicy Lasu). Szybko zyskuje ich zaufanie i przyjmuje zaproszenie do wspólnego patrolowania dżungli. Tempsky towarzyszy jako korespondent wojenny oddziałowi Rangerów podczas wyprawy do Hunua Range, a jego wiedza z zakresu taktyki partyzanckiej wywiera wielkie wrażenie na Jacksonie, który zaproponował mu służbę w kompanii.

 

Odznaka oddziału Forest Rangers Model maoryskiej osady w ich języku zwanej Pa1863. Atak Maorysów na osadę Rangiriri. Thomas ok. 1880-1890 Forest Rangers powstali niejako w celu dopasowania do taktyki walki stosowanej przez Maorysów. Mimo, że znaczną część białej rosnącej ciągle ludności Nowej Zelandii stanowili byli żołnierze, to jednak styl walki żołnierzy imperialnych znacznie odbiegał od ich nieuchwytnych przeciwników. Brytyjscy dowódcy bali się nowozelandzkich lasów, podczas gdy woleliby stawać do walki w otwartym terenie zostali zmuszeni do walki w nieprzyjaznym środowisku. Żołnierze brytyjscy w swoich czerwonych kurtkach byli doskonałym celem dla maoryskich wojowników, a skostniała armijna struktura bardzo powoli dostosowywała się do nowych warunków. Potrzebny był więc elitarny oddział, stosujący taktykę partyzancką dopasowaną do taktyki maoryskiej. Forest Rangers byli wówczas tym, czym dziś jest nowozelandzki SAS i od 1860r. stali się bohaterami pogranicza. Formacja ta była nieregularnymi siłami przeznaczonymi do prowadzenia walki w buszu i służyła głównie do zabezpieczania linii zaopatrzeniowych armii brytyjskiej oraz zwalczania Maorysów na tyłach wojsk. Otrzymywali wyższe wynagrodzenie, dodatkowe racje rumu i zdobywali zasłużoną chwałę. Szybko okazali się mistrzami walki w buszu nowozelandzkim, będąc równorzędnymi przeciwnikami Maorysów w ich środowisku. Ich liczebność nie przekraczała nigdy 100 ludzi, co tylko podkreśla ich elitarność, a rekrutowali się z ex-żołnierzy i marynarzy brytyjskich, poszukiwaczy przygód i złota oraz najemników. Nagrodą za służbę miała być ziemia skonfiskowana Maorysom.

 

1860. Thomas McDonnell towarzyszył  Tempskiemu w jego pierwszej wyprawie rozpoznania pozycji Maorysów w Paparata. W przyszłości w stopniu pułkownika dowodzić siłami kolonialnymi w wyprawie, w której zginie von Tempsky.George Edward Grey, angielski administrator kolonii.  W latach 1861—1865 zlikwidował powstanie Maorysów na Nowej Zelandii, gdzie przebywał do 1894 i był tam kilkakrotnie premierem. Władzę przejął w okresie zaostrzonych stosunków między kolonistami a tubylcami. Przyznał brytyjskie obywatelstwo Tempskiemu.Akwarela Gustawa von Tempskiego pt. Attack at Burtts Farm  z 1863 W dniu 24.08.1863r. George Grey brytyjski gubernator Nowej Zelandii na wniosek kapitana Jacksona  przyznaje Tempskiemu obywatelstwo brytyjskie i mianuje chorążym w Forest Rangers. Kapitan Jackson był ostrożnym oficerem, natomiast szybko jego przeciwieństwem miał okazać się Gustaw Tempsky. Pierwszą jego wyprawą był rekonesans pozycji Maorysów w Paparata, w której towarzyszył mu młodszy rangą Thomas McDonnell, który miał w przyszłości dowodzić siłami kolonialnymi. Sprawnie przeprowadzony zwiad dostarczył informacji o siłach Maorysów naczelnemu dowódcy, którym był generał Duncan Cameron. Co ciekawe za ten udany zwiad McDonnell w roku 1886 otrzymał najwyższe odznaczenie wojenne Krzyż Nowej Zelandii (New Zealand Cross), ale tego odznaczenia nie przyznano pośmiertnie Gustawowi Tempskiemu. 

 

1865. Gustaw von Tempsky jako dowódca Forest RangersOryginalne maoryskie rapaki z 1850r. Po dostosowaniu wykorzystywane z powodzeniem przez Forest Rangers zamiast standardowych spodni wojskowychTen wyczyn przyczynił się jednak do awansu na kapitana i rozkazu utworzenia 2 kompanii Forest Ranger. W listopadzie 1863r. oddziały Forest Rangers zostają chwilowo rozwiązane, ale powodem był koniec ich zakontraktowania. Jednak już wkrótce William Jackson i kapitan Gustaw von Tempsky zwany przez swoich ludzi „Von”lub „Prusak”,organizują swoje kompanie i odtąd zaczynają rywalizować o ludzi, zaopatrzenie i chwałę. W tym czasie oprócz działalności wojskowej, Tempsky maluje akwarele, głównie przestawiające sceny wojenne ze swoim udziałem. Jednak właśnie pod ich dowództwem Forest Rangers stają się elitarną formacją wśród jednostek kolonialnych. Również umundurowanie jednostki było dostosowane do potrzeb, a jego kwintesencją było rāpaki, czyli rodzaj spódnicy (podobnej do szkockich kiltów), które Maorysi nosili od wieków, a do swoich potrzeb dostosowali Rangers. Porzucili więc wydane standardowe mundury, a zwłaszcza spodnie przyjmując praktyczne rāpaki, co tylko umocniło ich wizerunek „bandy twardzieli i gotowych na wszystko poszukiwaczy przygód”. Tempsky jednak w swoich akwarelach przedstawia żołnierzy w spodniach, a sam nosił koszulę a-la Garibaldi, spodnie i długie buty oraz beret zapożyczony z brytyjskiej orkiestry wojskowej.  

 

 Gustaw Tempsky uzbrojony w słynną szablę, nóż Bowie i 2 Colty. Ubrany w koszulę a-la Garibaldi i  czapkę, której używała brytyjska orkiestra wojskowa, spodnie i długie buty nie były standardowym ekwipunkiem Forest Rangers. Obozowisko Forest Rangers na akwareli von Tempskiego21.02.1864 Rangiaohia, kolonialne siły obrone, w tym Forest Rangers i 65 Regiment w walce z Maorysami . Brett, 1887.eplika noża Bowie wykonanego na zlecenie Tempskiego dla Forest RangersDoskonały do działań nieregularnych karabinek Calisher & Terry  był podstawowym uzbrojeniem Forest Rangers   Gustaw Tempsky szybko zdaje sobie sprawę, że standardowe uzbrojenie i sprzęt wykorzystywane przez armię brytyjską jest niedostosowany do działań nieregularnych w gęstym i wilgotnym nowozelandzkim buszu. Gdy więc zakłada swoją własną 2 kompanię Forest Rangers, częściowo za własne pieniądze wyposaża ją w znane mu  duże noże Bowie (wykonane w Auckland) oraz krótkie i lekkie, ładowane odtylcowo karabinki Calisher & Terry kalibru 0,54 cala (zwane przez Rangerów w skrócie Terry) idealne do walki na bliską odległość. W użyciu był też standardowy karabin Enfield 1853 oraz 5-strzałowe rewolwery Colt i Beaumont-Adams kalibru 0,44. Sam Gustaw von Tempsky używał dwóch Coltów Navy kalibru 0,36, a gdy spodziewał się walki nosił obnażoną szablę. Rangers nosili umundurowanie i wyposażenie dostosowane do mobilnego stylu walki, zabierali żywność na 3 dni, wykorzystując też to co znaleźli w dżungli. Tempsky wkrótce bierze udział w walkach pod Hairini, Waiari, Rangiaowhia, Kihikihi i Orkau, uzyskując reputację nieustraszonego dowódcy. Był niestrudzony, utrzymywał  w oddziale silną dyscyplinę, ale mimo to  cieszył się wielkim uznaniem wśród swoich ludzi. Był świetnym strzelcem i szermierzem, imponował swoim ludziom posługiwaniem się nożem i umiejętnościami walki w dżungli.

 

Major Heaphy Charles za bohaterską postawę w potyczce nad brzegiem rzeki Mangapiko, w dniu 11.02.1864r. otrzymał najwyższe odznaczenie brytyjskie Krzyż Wiktorii. Tempski przez cały czas uważał, że to on powinien otrzymać ten order i aż do śmierci robił wszystko aby go zdobyć. Inna sprawa, że Heaphy otrzymał odznaczenie nie będąc regularnym żołnierzem brytyjskim co stanowiło w precedens. Generał Henry Havelock-Allan (1830-1897) jeden z najwyższych oficerów brytyjskich w Nowej Zelandii.  Brał udział w kampanii Waikato, pod Rangiriri, Waiari, Paterangi, Rangiawhia, oraz podczas oblężenia Orakau. Pogratulował postawy Tempskiemu podczas akcji ratowania żołnierzy brytyjskich nad rzeką Mangapiko w 1864r. Plan obozu Morysów Orakau, zdobytego po 3 dniach szturmu przez wojska kolonialne. Kolejny raz wyróznił sie von Tempsky otrzymując awans na kapitana.  Major Gustaw von Tempsky w obozie Mapa przedstawiające działania wojenne podczas tzw. Wojny Waikato 1863-18641864. Wojna Waikato. Paterangi, według Gustawa von Tempsky Podczas kampanii Waikato (Waikato War 1863-1864) formacja Rangers wykorzystywana jest początkowo do ochrony linii zaopatrzeniowych armii brytyjskiej przed grasującymi Maorysami w rejonie Hunua na południe od Auckland, próbując przeszkodzić w ich dotarciu Wielkiej Drogi Południowej (Great South Road). To właśnie wówczas Tempsky, którypolegał na odwadze osobistej i rozmachu w działaniach oraz wykorzystując wcześniejsze doświadczenie w walkach w dżungli, daje się poznać jako świetny dowódca zdobywając wielkie uznanie i lojalność swoich podwładnych. Wśród wrogich Maorysów, wojowników słynących z odwagi zyskuje chwalebny przydomek „Manu-Rau” (Ptak, który doleci wszędzie). Pseudonim ten nadali mu Maorysi ze względu na jego styl walki, czyli pospieszne poruszanie się z miejsca na miejsce, wszędzie walcząc jak leśny ptak przelatujący z drzewa na drzewo. Każdy Maorys znał to imię, a wielu z nich w ciągu kilku lat miało z nim do czynienia osobiście. W późniejszym okresie Forest Rangers zostali przeniesieni na front i wzięli udział w oblężeniu Paterangi, gdzie w dniu 11.02.1864 byli zaangażowani w dramatyczną akcję ratowania żołnierzy zaatakowanych przez Maorysów podczas kąpieli w rzece Mangapiko. Za tą akcję Jackson i Tempsky zostali wyróżnieni gratulacjami od sir Henry Haverlock’a i brytyjskich dowódców, a sam Tempsky namalował akwarelę. Za wyjątkową odwagę w tej samej akcji  inny oficer mjr Charles Heaphy otrzymał najwyższe brytyjskie odznaczenie wojenne Krzyż Wiktorii (Victoria Cross). Ambitny von Tempsky poczuł się urażony faktem, że to nie on został wyróżniony i postanowił za wszelką cenę zdobyć to odznaczenie, co miało go narazić w przyszłości na niepotrzebną śmierć. Następnie Rangers wzięli udział w oblężeniu Orakau (31.03.-2.04.1864), w którym Tempsky prowadził swoich ludzi w bezlitosnych kolejnych szturmach na pozycje Maorysów, ale odmówił udziału w późniejszej masakrze obrońców po jego zdobyciu, gdy wojska brytyjskie zabiły część rannych i kobiet. Wręcz wydał rozkaz swoim ludziom, aby interweniowali w celu zaniechania tych zbrodni. Oddział poniósł znaczne straty, ale sukces Tempskiego przyniósł mu uznanie i wysoką pozycję w kolonialnych siłach obronnych. Gustaw Tempsky uważał obrońców Orakau za odważnych, ale lekkomyślnych, gdyż nie mógł zrozumieć dlaczego obrońcy wybrali taką pozycję, która była nie do utrzymania. Z drugiej strony podziwiał ich umiejętności wojenne i fortyfikacyjne. W nieopublikowanych z powodu wojny swoim „Memorandum z kampanii w Nowej Zelandii 1863-1864” (Memoranda of the New Zealand Campaign 1863-1864) wskazuje na potrzebę dania nauczki wyniosłym i upartym tubylcom, a z drugiej strony pokazuje również krzywdy doznane przez Maorysów. Tempsky został w kwietniu 1864r. awansowany na stopień majora właśnie za walki pod Orakau.

 

Major William Jacson zrezygnował ze słuzby w Forest Rangers przechodząc do kawalerii. Od tej pory dowódcą Rangers zostaje Gustaw von Tempsky.Maoryscy jeńcy w Wanganui, w 1867 roku. Pilnowani przez żołnierzy 18. i 57 pułków imperialnych oraz żołnierzy kolonialnych sił obronnych. Widoczni na zdjęciu  z nakryciem głowy typu kominiarka być może są z oddziału Forest Rangers. Zdjęcie wykonane przez Williama Jamesa Hardinga. Gustavus Ferdinand von Tempsky 1868. Zdjęcie HartleyAtak sił kolonialnych na osadę Maorysów  zwaną Pa W roku 1865 mjr William Jackson zrezygnował ze służby w Forest Rangers, dzięki czemu Gustaw von Tempsky objął dowodzenie. Oddział skierowano do udziału w II wojnie Taranaki (Second Taranaki War 1863-1866). Rangers biorą udział w działaniach pod Wanganui, w ramach których w dniu 13.05.1865r. major Tempsky prowadzi udany atak na Kakaramea. Za ten wyczyn został pochwalony  przez premiera Fredericka Welda. Kolejne laury Rangers zdobywają pod Nukumaru i Weraroa. Był to okres konfliktu lojalności i celów sił rządowych. Brytyjscy dowódcy mieli dość toczącej się wojny, z kolei rząd Nowej Zelandii chciał prowadzić energiczne działania przeciw Maorysom. Dowództwo objął osobiście gubernator Grey, natomiast Tempsky został chwilowo wyłączony z działań obalony przez reumatyzm. Po krótkim wypoczynku w Auckland wziął udział w kampanii Tauranga (Tauranga Campaign) i był obecny podczas oblężenia Opotiki. Stamtąd popłynął do Wellington, gdzie miał ponownie objąć dowództwo Forest Rangers. Oddział miał być skierowany na wznowioną kampanię East Cape War (1865-1868), jednak zbuntował się a do buntu przyłączył się również major von Tempsky odmawiając przyjmowania rozkazów od młodszego i mniej doświadczonego od siebie oficera. Otóż w dniu 23.09.1865 minister obrony Harry Atkonson oddał Tempskiego i jego oddział pod dowództwo ppłk James Frasera z Waiapu, który niedawno przybył do kolonii. Tempsky wściekły, że został pominięty odmówił podporządkowania nowemu dowódcy i złożył dymisję, której mu odmówiono (podobno w gabinecie ministra Tempsky wpadł w szał i wówczas odmówił wykonywania rozkazów). Major Tempsky został aresztowany i stanął przed sądem wojennym. W całej sytuacji opinia publiczna była po jego stronie, ale wyrok mógł być groźny, jednak uratowała go zmiana ministra obrony w październiku 1865r. Od gubernatora Greya otrzymał drugą szansę, wycofując więc swoją dymisję, ale pod warunkiem nie podlegania Fraserowi. Większość strażników trafiła na kampanię East Cape, a Tempsky z częścią ludzi powrócił do Wanganui i wziął udział w ramach sił McDonella w kampanii Taranaki przeciw maoryskiej sekcie HauHau.

 

1866. Akwarela Gustawa Tempskiego przedstawiająca marsz generała Chute1866. Obozowisko sił generała Chute nad rzeką Whenuakura, akwarela Gustawa von TempskyMajor  von Tempsky , autor J. McDonald - 1903  Na przełomie lat 1865/1866 major Tempsky po raz kolejny wyróżnił się, tym razem podczas marszu generała Trevora Chute na New Plymouth, Whenaukura i Otapawa (marsz ten Tempsky przedstawił w jednej z akwarel). W dniu 26.01.1866r. major Tempsky otrzymuje specjalne wyróżnienie w New Zeland Gazette. Podczas przerwy w walkach Forest Rangers zostali ostatecznie rozwiązani w Te Awamutu w połowie 1866r. (rzekomo odmówili służby pod jakimkolwiek innym dowódcą niż Tempsky). W latach 1866 i 1867 miał miejsce zastój w działaniach bojowych, dlatego Gustaw von Tempsky wrócił do Auckland na zasłużony odpoczynek. W sierpniu 1866r. za swoje zasługi otrzymał ziemię w Harapepe i Pirongia. Przebywając w Auckland pisze „Memoranda…”, maluje akwarele ilustrując wydarzenia z wojny oraz przez pewien czas pracuje w biurze gubernatora Georga Greya. Staje się też znanym społecznikiem w Auckland organizując spotkania muzyczne i klub gimnastyczny.

 Kapitan J.M. Roberts zastępca Tempskiego w 5 kompanii konstabli wojskowych. Brał udział w bitwie o  Te Ngutu o Te Manu, lecz samej śmierci Tempskiego nie widział. W późniejszym okresie został pułkownikiem.Titokowaru (ok. 1823-88) wódz maoryskiej sekty Hauhau w regionie Taranaki. Jeden z najbardziej najskuteczniejszych przeciwników brytyjskiej kolonizacji Nowej Zelandii. W dniu 7.09.1868r. pokonał wojska kolonialne zadając im ciężkie straty. Wśród poległych białych był Gustaw von Tempsky. Portret Titokowaru z 1886r. 7.09.1868 Atak na Te Ngutu o Te Manu1868. Konstable wojskowi na wojennym szlaku ubrani w rāpaki Mapa przedstawiając przebieg kamo pani podczas wojny Titokowaru W styczniu 1868r. Tempskiego mianowano inspektorem (odpowiednik majora, z resztą jego podwładni nadal tytułowali go majorem) w Konstablach Wojskowych (Armed Constabulary ) i polecono objęcie dowództwa 5 Kompanii Konstabli Wojskowych (5. Company of the Armed Constabulary) służącej w Waikato i Wanganui, a złożonej z ochotników i byłych Rangers. Gdy więc w 1868r. wybuchła kolejna wojna tzw. Titokwaru’s War (1868-1869) wraz z dywizją major Tempsky szybko został wysłany na front pod dowództwo pułkownika Thomasa McDonnella do walki z wodzem Titokowaru i jego zwolennikami z sekty HauHau. Doszło do krwawych walk pod Te Kooti, a w sierpniu 1868r. major Tempsky był zmuszony do stoczenia kilku kosztownych w straty walk. W dniu 21.08.1868r. płk McDonnell na czele 300 konstabli i ochotników z oddziałów mjr Tempskiego i mjr Huntera z Wellington Rangers zaatakowali osadę Birds-Beak, a Maorysi będąc pod ciężkim obstrzałem uciekli do buszu tracąc znaczną, ale nieznaną liczbę zabitych. Wojsko straciło 4 zabitych i 8 rannych, a później spaliło wieś i być może ten sukces uśpił ich czujność. Kolejną wyprawę w poszukiwaniu ludzi HauHau płk McDonnell poprowadził na czele 260 konstabli i ochotników wpartych przez 100 sprzymierzonych maoryskich wojowników z plemienia Kupapas, jednak tym razem zaskoczenie się nie udało. W dniu 7.09.1868 siły kolonialne  niezdecydowanie dowodzone przez płk McDonnella zaatakowały pozycje Maorysów pod Te Ngutu o Te Manu. Jeszcze w nocy Titokowaru zorganizował modły i taniec wojenny dla ludzi Hauhau przepowiadając zwycięstwo nad białymi. Wojownicy rozpoczęli przygotowania do bitwy, a nad ranem uzbrojeni zajęli pozycje na szlaku przed palisadą osady Te Ngutu o Te Manu i leżeli czekając na wroga. Większość kobiet i dzieci odesłano do buszu, a w osadzie pozostało ok. 60 najbardziej doświadczonych i zaprawionych w walkach wojowników. Pierwsze strzały były zaskoczeniem, gdyż białych spodziewano się od strony morza, natomiast oni podeszli od  Birds-Beak. Jednak na wojsko kolonialne spada ciężki i celny ogień wojowników Hauhau. Mimo, że stosunek sił wynosił 6 do 1 to wojownicy byli w swoim żywiole, a płk McDonnell i jego oficerowie źle oceniali sytuację wyolbrzymiając liczbę przeciwników. Jego oddziały poniosły znaczne straty i dlatego zarządził odwrót. Mimo licznych aktów bohaterstwa a zwłaszcza tylnej straży dowodzonej przez kapitana Robertsa, dla dużej ilości rekrutów to była straszliwa walka. Jednak w szeregach wojsk byli doświadczeni weterani wywodzący się Forest Rangers, a wśród nich mjr Gustaw von Tempsky – najbarwniejsza postać wśród Rangerów. Trzymający wyeksponowaną pozycję oddział Tempskiego mimo strat miał osłaniać odwrót, a on sam wkrótce potem zginął trafiony w głowę przez maoryskiego strzelca.

 

Jeden z najlepszych wojowników maoryskich Hauhau, niejaki Tutangé Waionui. Do zdjęcia pozował w roku 1908 ubrany i uzbrojony jak podczas bitwy pod Te Ngutu o Te Manu. Wierzył, że to jego kula zabiła Manu-rau, czyli majora Tempskiego. Gustaw von TempskyPułkownik Thomas McDonnell (1831 – 1899) nowozelandzki urzędnik, pisarz i wojskowy. W  dniu 7.09.1868 dowodził nieudanym atakiem wojsk kolonialnych na maoryską osadę Te Ngutu o Te Manu. Jego zła ocena sytuacji i przedwczesne wycofanie się, przyczyniło się na pewno do dużych strat i śmierci majora Gustawa von Tempskiego. Śmierć Gustawa von Tempskiego w walce z wojownikami Titokowaru w Te Ngutu o te Manu w dniu 7.09.1868. Obraz namalował Kennett WatkinsWydarzenia te są do dziś przedmiotem sporów nowozelandzkich historyków. Dowodząc obroną nieukończonego fortu Pete major Tempsky otrzymał wiadomość,  że w odległości 7 km od fortu Maorysi zaatakowali brytyjskie oddziały. Polecił swojemu zastępcy utrzymać fort, a sam na piechotę wyruszył z częścią oddziałów, aby włączyć się do walki. Mógł uniknąć tej walki i nie narażać żołnierzy, ale to mogło oznaczać późniejszą chwałę dla kogoś innego. Dodać należy, że gubernator naciskał na dowodzącego wojskami płk McDonnella, aby przedwcześnie zaatakować zajętą przez Titokowaru osadę Te Ngutu o Te Manu. W momencie przybycia na pole bitwy Tempskiego atakujący mieli już 10 zabitych i 6 rannych, natomiast obrońcy łatwo mogli się wycofać. Maorysi byli przygotowani i czekali, więc gdy milicja przybyła dostała się pod ciężki i celny krzyżowy ogień. Roztropny McDonnell szybko zdecydował się wycofać, gdy zdał sobie sprawę z daremności atakowania bronionego przez Maorysów Pa. To była szansa dla majora Gustawa Tempskiego na upragniony order, zaprotestował i rozkazał rozwinąć się swoim siłom w kierunku na osadę. Jeden z konstabli jego dawnej kompanii Rangers niejaki James Shanagan wspominał, że von Tempsky  przechodził między walczącymi z obnażoną szablą w dłoni i nawet zwrócił się do niego: „zapytał mnie w swój uprzejmy i wytworny sposób, dlaczego się nie kryję? Odpowiedziałem pytając go o to samo. Wówczas powiedział: Jestem zdegustowany. Jeśli wyjdę z tego cało to umywam ręce od tego biznes.. Następnie wyznaczył mi stanowisko i kazał mieć oczy szeroko otwarte. Wykonałem jego ostatni rozkaz jaki miał wydać. Nie odszedł daleko, gdy  jeden z ludzi z naszej kompanii został ranny. W kilka minut później został trafiony kulą w czoło i zginął na miejscu, próbując za wszelką cenę udzielić pomocy rannemu żołnierzowi ze swojego oddziału. Podjęta przez czterech żołnierzy rozpaczliwa próba odzyskania ciała dowódcy okazała się daremne, a z ratujących 2 oficerów zginęło, a  żołnierzy zostało 2 ciężko rannych, co tylko świadczy jak wielkim darzyli go szacunkiem. Sam Shanagan był jednym z rannych próbujących odzyskać ciało majora. Ze strony Maorysów opis walki pozostawił Tutange Waionui jeden z ich najlepszych wojowników: „Część żołnierzy przekroczyła potok w tej części lasu i wkrótce ujrzałem Manu-rau. Cały czas byli pod ciężkim ostrzałem i wielu białych padło. Wielu z nich zaczęło się wycofywać unosząc rannych, ale Manu-rau pozostał ze swymi ludźmi z zakrzywioną szablą w dłoni, która stał się znana wśród Maorysów. Wszedł w nasze pole widzenia na bardzo bliską odległość, od miejsca gdzie byliśmy ukryci. Jeden z naszych pocisków go trafił i zawsze uważałem, że był mój. Jeden z jego żołnierzy będący w pobliżu podbiegł do niego, ale padł obok zastrzelony przez jednego z moich towarzyszy. Inni ruszyli, ale również zostali trafieni przez nas i innych Maorysów, aż wkrótce wokół Manu-rau leżało dziewięciu zabitych i rannych białych”.

 

7.09.1868. Bitwa  Te Ngutu o Te Manu, grafika autorstwa  J. McDonalda1868. atak w buszu Po śmierci Tempskiego atak sił rządowych załamał się, a atakujący podzieleni na kilka grup wycofali się do odległego o 8 km obozu Waihi,cały czas będąc nękanym przez wojowników. Straty oddziałów kolonialnych wyniosły w bitwie 20 zabitych i 30 rannych, natomiast straty sprzymierzonych z nimi Kupapas są nieznane. Współcześni twierdzili później, że Tempskim kierował głód chwały i szczególnie pragnienie zdobycia Krzyża Wiktorii, bowiem podjął atak w niezwykle rozpaczliwej sytuacji. Być może ocena ta jest zbyt surowa, ale sam von Tempsky miał kiedyś powiedzieć: „ Heaphy ma ten krzyż i ja też go chcę”. (Cała sytuacja trochę to przypomina atak i śmierć generała Custera w bitwie z Dacotami pod Little Big Horn w 1876r.).

 

XIX-wieczna rycina przedstawiająca Maorysów tańczących hakę W Nowej Zelandii do dziś krąży legenda powtarzana w różnych opisach internetowych, że Maorysi zjedli go okazując w ten sposób szacunek poległemu Gustawowi Tempskiemu i do dziś odmawiają przekazania informacji o miejscu pochówku jego kości. Inna wiarygodniejsza wersja głosi, że co prawda część ciał faktycznie została zjedzona, ale praktykujący kanibalizm Maorysi, właśnie z szacunku wobec majora Tempskiego oszczędzili go, a dowodzący plemieniem Titokowaru zarządził umieszczenie go w stosie pogrzebowym w marae, w którym został skremowany.

 

Świadkiem kremacji zwłok Gustawa von Tempskiego był wzięty wcześniej do niewoli i żyjący wśród Maorysów amerykański poszukiwacz przygód niejaki Kimble Bent. Zdjęcie z 1903 roku. Pomnik w Te Ngutu o te Manu upamiętniający śmierć 20 żołnierzy, w tym majora von TempskiegoPamuątkowa tablica1881. żyjcy jeszcze konstable uczestniczący w bitwie, w śroku mjr Roberts Zwycięstwo nad białymi było wielkim sukcesem Titokowaru i jego Hauhau. Co zrozumiałe wywołało ogromną radość wśród tubylców, którzy licznie zgromadzili się w osadzie, aby upajać się sukcesem. Świadkiem tego wydarzenia był wzięty przez Maorysów jeniec, amerykański awanturnik, niejaki Kimble Bent, który wśród ciał rozpoznał sierżanta ze swojego 57 regimentu a dalej opisał tak: „Drugim rozpoznanym martwym żołnierzem był von Tempsky. Ciało majora leżało nagie z głębokim cięciem tomahawka na prawej skroni, czarne kręcone włosy miał zmierzwione krwią. Pozostałe ciała miały poobcinane głowy, co było sprawką maoryskich kobiet lubujących się w okaleczaniu zabitych, w zemście za  ich poległych”.  Kimble Bent zapytał wówczas kto z nich ma zakrzywioną szablę oficerską, na co zgłosił się wojownik Maorysów i wskazał nagie zwłoki majora. Bent powiedział: „To jest ciało Manu-rau, którego koloniści nazywają von Tempsky i to jest jego szabla”, odpowiedział mu dziki ryk radości zgromadzonych ludzi z posiadania szabli, której przypisywano magiczną moc. Szabla Manu-rau uznana została jako dar od bogów, została zachowana przez Hauhau  i jest w ich posiadania do dnia dzisiejszego. Resztę Bent obserwował przez dziurę w drzwiach chaty, w której go zamknięto. Ciała ułożono na stosie, przy czym ciało Tempskiego na samym dole, gdyż przezorny Titokowaru obawiał się, że jego Hauhau koniecznie chcą zjeść ciało Manu-rau, którego on bardzo poważał i chciał uniknąć zbezczeszczenia zwłok. Stos miał 4 stopy wysokości i 15 stóp długości, obłożony został suchą trawą i drewnem. Dalej Bent opisuje, że Hauhau tłumnie przystąpili do uroczystej konsumpcji wieprzowiny, a kapłan podpalił stos, który podsycano aż do całkowitego zwęglenia zwłok. Potwierdził to w roku 1965 niejaki Tonga Awikau mający wówczas już  101 lat, który  opisał, że widział spalenie 20 ciał Brytyjczyków, wśród których miał być major Gustaw von Tempsky. Również nieznane jest miejsce przechowywania szabli, gdyż według legendy miała ona przynosić szczęście. Rzekomo szablę zakopano razem ze szczątkami Tempskiego w pobliżu wsi Maorysów, pod którą zginął. Pani Emelia Tempsky otrzymała po mężu jedynie pochwę po szabli, która do dziś jest przechowywana przez ich potomków. Co ciekawe niedługo po śmierci majora Gustawa Tempskiego we wrześniu 1868r. jego jednostka 5 kompania również się rozpadła, bowiem żołnierze się zbuntowali odmawiając służby pod innym dowództwem.

 

Portret Gustavusa Ferdinanda von Tempsky. Zdjęcie z 1868r. autor Webster Hartley.Strona tytułowa książki Richarda stowersa o von Tempskim i Forest RangersGustaw Tempsky i Lucy TakioraGustaw von Tempsky jest wciąż popoularny w Nowej zelandii, tu na karcie w dość współczesnym wyobrażeniu  współczesna figurka przedstawiająca von Tempskiego Gustaw Ferdinand von Tempski mimo, że w Nowej Zelandii spędził stosunkowo krótki czas to stał się  jedną z najbarwniejszych postaci w XIX wieku w tym kraju. Niezależny w myśleniu i działaniu, utalentowany pisarz i malarz – stał się niejako ludowym bohaterem Nowozelandczyków. Był przy tym szukającym przygód żołnierzem – najemnikiem, szanowanym również przez wrogich Maorysów. Ze swoim wyjątkowym malarstwem znalazł się w kanonie najwybitniejszych artystów tego kraju. Jego akwarele zwracają szczegółową uwagę na detale, a te poświęcone działaniom wojennym w Nowej Zelandii przedstawiają wydarzenia obrazowo z wręcz topograficzną dokładnością. Wielu widzi w jego dziełach duży wpływ romantyzmu. Gustaw von Tempsky zginął w wieku 40 lat będąc u szczytu swojej kariery. Był żołnierzem wymagającym od siebie i podwładnych, ambitnym i niezależnym, do tego trudno podporządkowującym się rozkazom, dlatego zapewne świetnie pasował do nieregularnej formacji, w której służył. Był niezwykle odważny, aż do granicy ryzyka, samodzielny i niezależny w planowaniu. Jak się okazuje wniósł też istotny wpływ na dalszy rozwój wojsk kolonialnych. Świetnie wykorzystał możliwości jakie dawał mu jego nowy kraj - Nowa Zelandia i w jej historii pozostawił też znaczący ślad. Jego wyczyn pod Taranaki w 1865 ocenił ówczesny premier Stafford mówiąc, że zrobił więcej niż jakikolwiek inny oficer w tym czasie dla rozwoju, poprawy skuteczności i jakości kolonialnych sił obronnych. Współcześni Nowozelandczycy nadali jego imię jednemu z parków narodowych oraz ulicom w stołecznym Wellington i innych miastach. Podobno jest też najbardziej znanym Polakiem w Nowej Zelandii.

Akwarela Gustawa von Tempsky: Oficer taborów wojskowych w walce z rebelią NukumaruAkwarela Gustawa von Tempsky: Maoryska zasadzka w Wanganui Akwarela Gustawa von Tempsky: szturm na Otapawa w 1866r.Akwarela Gustawa von Tempsky: Reduta Ohaupo, Forest Rangers pilnują jeńców 1864r.Akwarela Gustawa von Tempsky: Maorysi - mężczyzna i kobieta przy osadzie, 1867r. Akwarela Gustawa von Tempsky:  nieznany epizod, prawdopodobnie szturm na Orakau, 1864r. Akwarela Gustawa von Tempsky: Forest Rangers nad Waiari 11.02.1864 Kopia akwareli Tempskiego przedstawiająca bitwę pod Rangiowhia w dniu 22.03.1864Akwarela autorstwa Gustawa von Tempsky z 1864r.przedstawiająca maoryską radę wojenną AKWARELE  GUSTAWA von TEMPSKY

 

 

 

 

 

ŹródłaG.F. v. Tempsky. Mitla. Narrative of incidents and personal adventures on a journey in Mexico, Guatemala, and Salvador in the years 1853 or 1855. London 1858. ; N.A.C.McMillan. Gustavus Ferdinand von Tempsky. Auckland 1953. ; W.T. Parham. Von Tempsky, adventurer. London 1969. ; G.F. von Tempsky. Memoranda of the New Zeland campaign, 1863-1864. ; R.G. Young. F. von Tempsky, artist and adventurer. Martinborough 1981. ; J.Cowan. The New Zeland Wars. 1955. ; J.Cowan. The Adventures of Kimble Bent. London 1911. ; J.H.Retinger. Polacy w cywilizacjach świata do końca wieku XIX. Gdańsk 1991. ; L.Paszkowski. Polacy w Australii i Oceanii 1790-1940. Londyn 1962.; R.Stowers. Von Tempsky and the Forest Rangers. 1962. ; www.teara.govt.nz  www.clanmacfarlaneegenealogy.info www.art-newzeland.com  www.geneagraphie.com www.pappito.com www.nzhistory.net.nz www.neo24.pl www.natlib.gpvt.nz www.historycy.org www.blogmedia24.pl www.azpolonia.com www.pukeariki.com www.historygeek.co.nz www.richardstowers.co.nz www.projectfreerange.com  www.nzrtc.victoria.ac.nz

 

.