RUNKA – RUHNENBERG – zaginiona miejscowość

lata 30. XX w. Jeden z budynków w Runce Ten XVII-wieczny majątek w pobliżu obecnej granicy z Federacją Rosyjską i Zalewem Wiślanym w przeszłości często zmieniał właścicieli i do 1842 r. był samodzielnym majątkiem, następnie jako folwark przynależał do majątku Schettnienen. Miejscowość po wojnie otrzymała oficjalną polską nazwę Runka. Dziś po osadzie, która należała do przedwojennego powiatu Heiligenbeil nie ma śladu…

 

Runka – Ruhnenberg na fragmencie mapy z 1849 r., czyli tuż po zakupie przez rodzinę von Bronsart Na wzniesieniu bezpośrednio nad Zalewem Wiślanym jeszcze przed 1945 r. znajdował się majątek Ruhnenberg założony na początku XVII w., który otrzymał swój przywilej w 1619 r. W 1638 r. liczył 2 łany i 21 morg powierzchni i posiadał chełmińskie prawa szlacheckie.


 

1920 - 1942 r. Runka – Ruhnenberg. Stary dom na Ruhnenbergu (zdjęcie zimowe). Majątek Ruhnenberg od 1842 r. należał do rodziny Bronsart von Schellendorff z Schettnienen. Łąki i pastwiska leżały nad Zalewem Wiślanym poniżej poziomu morza. W pobliżu znajdują się miejsca o zbliżonych nazwach. Są to łąki Runy (Ruhnewiesen) na wschód od Starej Pasłęki znajdujące się za strumieniem-kanałem Runa (Ruhnegraben), który jest dopływem Zalewu Wiślanego i wpada do niego na wschód od St. Pasłęki. Niemiecka nazwa Ruhnenberg lub Runenberg bez wątpienia pochodzi od strumienia, który przez wieki stanowił granicę ziem zakonu krzyżackiego i biskupstwa warmińskiego. Przed wiekami ten nadbrzeżny obszar Zalewu Wiślanego w polodowcowej dolinie Pasłęki był bezużytecznym bagnem. Ruhnenberg na wysokości 6,8 m n.p.m. był wyróżniającym się punktem terenowym na szerokiej płaskiej równinie. Miejsce to było zasiedlone już we wczesnych czasach historycznych, bowiem w Ruhnenberg na południowym skraju lasu Büsterwald, znajdowało się jakieś wczesnopruskie grodzisko. 

1920 - 1942 r. Ruhnenberg – Runka, Ruhnenwiesen – łąki Runy. Majątek Ruhnenberg od 1842 r. należał do rodziny Bronsart von Schellendorff z Schettnienen. Łąki i pastwiska leżały nad Zalewem Wiślanym poniżej poziomu morza. Początkowo majątek, którego pierwsi właściciele nie są znani z nazwiska, pozostawał samodzielnym dobrem, ale w ciągu XVII w. musiał wejść w posiadanie właścicieli dóbr Rusy (Rossen), należących do rodziny von Brandt. W 1721 r. przeszedł poprzez rodzinę Pathon do Joachima Melchiora von Bredow, pana Lipowiny (Lindenau), który nadal kazał ją uprawiać arendatorowi Kantel z Rus. Ostatecznie powróciła ona do rodziny von Brandt wraz z Rusami. Kiedy Ahasverus Albrecht Ludwig von Brandt przejął w 1752 r. szlacheckie dobra Rusy, wkrótce potem sprzedał Ruhnenberg i Neuhöfchen za 15100 guldenów. Nabywcą majątku prawdopodobnie był wspomniany ok. 1772 r. Gottfried Theodor Groß, który był żonaty z Marie Luise Fischer. W 1789 r. Groß dokupił kolejne 3 łany i 15 morg przy Newecken (Timirjasewo), ale w 1790 r. ponownie je sprzedał. W dniu 22.05.1795 r. w końcu wraz z żoną zdecydował się sprzedać także Ruhnenberg, Neuhöfchen i łąki przy Draudienen, byłemu pisarzowi miejskiemu Christianowi Gottliebowi Fritsch z Heiligenbeil. Łącznie sprzedał 10 łanów za 13000 talarów. W tym samym roku Fritsch ożenił się z Marie Malbrandt, zamieszkał w Runce i przekazał zarządzanie Neuhöfchen farbiarzowi Michaelowi Mohr.


Runka – Ruhnenberg na fragmencie mapy Schroettera z lat 1796-1802 Pierwsza znana mapa na jakiej pojawia się Ruhnenberg to mapa z lat 1796-1802 autorstwa pruskiego kartografa Friedricha Leopolda von Schroetter (1743–1815) w Atlasie prowincji Prus Wschodnich, Litwy i Prus Zachodnich.


1807. Pruscy huzarzy podczas czuwania Podczas wojny francusko-pruskiej 1807 r. w okolicach Runki stacjonowały pruskie jednostki a jeszcze na początku XX w. starzy mieszkańcy z okolic Braniewa nadal opowiadali o głównej placówce wywiadowczej dla całej Mierzei Wiślanej we wsi Runka (Ruhnenberg) w pobliżu ujścia rzeki Pasłęki i ówczesnej placówki pruskiej. Był to wydzielony oddział obserwacyjny liczący 100 koni, z zadaniem obserwowania z bliska Francuzów na lewym brzegu Pasłęki i meldowania bezpośrednio do głównej kwatery pruskiego Korpusu o jego ruchach. Dowódcą placówki w Schettnienen był major Arnim, a między stronami dochodziło do potyczek. Po zakończeniu wojny w 1809 r. właściciel Christian Gottlieb Fritsch wystąpił do armii pruskiej z roszczeniem za dostarczane zaopatrzenie.

1920 - 1942 r. Runka – Ruhnenberg. Widok na majątek (zdjęcie zimowe). Majątek Ruhnenberg od 1842 r. należał do rodziny Bronsart von Schellendorff z Schettnienen. Łąki i pastwiska leżały nad Zalewem Wiślanym poniżej poziomu morza. W 1814 r. w Runce gospodarowała jako właścicielka ziemska wdowa Fritsch. Nie wiadomo czy ona, czy też jej spadkobiercy lub kolejny właściciel przed 1841 r. sprzedali majątek kawalerowi von Schön. Tenże Hans Robert Theodor von Schön (1803-1877) był też właścicielem Groß-Dirleben i był żonaty z Karoline Kirsch. Był najstarszym synem słynnego nadprezydenta Prus Wschodnich i Zachodnich Theodora von Schön (1773-1856). W 1823 r. w prywatnej własności Runenberg żyło 31 mieszkańców, którzy podlegali pod parafię ewangelicką w Gronowie. 


 

Alexander Georg von Bronsart (1786-1863), właściciel Schettnienen (Szczukino), który nabył dobra Runka w 1842 r. Pozostały własnością rodziny do 1945 r. Obraz z I poł. XIX w. Samodzielna historia Runki zakończyła się w dniu 28.08.1842 r., gdy Alexander von Bronsart (1803-1877), właściciel Schettnienen (Szczukino) nabył dobra od Roberta von Schön za 12300 talarów w wielkości 4 łanów i 21 morg. Według nabywcy majątek był pięknie położony nad Zalewem, a z dworu rozciągał się wspaniały widok na latarnię morską w Pillau i katedrę we Fromborku. Jednak stojący tam dwór został później rozebrany z wyjątkiem pomieszczeń piwnicznych, w których urządzono mieszkania dla osób starszych, niezdolnych do pracy, można więc przyjąć, że była to nadziemna piwnica. W ten sposób Runka do 1945 r. pozostała folwarkiem należącym do Schettnienen. Podobnie jak w Schettnienen zachowały się stare budynki z muru pruskiego, tak w Ruhnenbergu stała duża stodoła i dom robotniczy z dachem krytym strzechą.

1920 - 1942 Ruhnenberg - Runka, łąki Runy w kierunku Rus (zdjęcie zimowe). Majątek Ruhnenberg od 1842 r. należał do rodziny Bronsart von Schellendorff z Schettnienen. Łąki i pastwiska leżały nad Zalewem Wiślanym poniżej poziomu morza. Albrecht Bronsart von Schellendorf (1902-1995) w latach 1914-1945 był ostatnim właścicielem Schettnienen i Ruhnenberg. Hans-Wilhelm Bronsart von Schellendorff (1937-2018) syn ostatniego właściciela Runki wspominał, że w majątku w latach II wojny zmeliorowano około 70 hektarów. Łąki i pastwiska znajdowały się poniżej poziomu wód Zalewu Wiślanego i nie były zbyt wysokiej jakości. Nowo wybudowana przepompownia z rowami i drenami, ułożonymi na wąskich drewnianych drabinkach, aby gliniane rury nie zapadały się w grząskim gruncie, regulowała poziom wody. Do zalewu wpompowano nadmiar wody, a gdy było bardzo sucho, nawadniano ją wodą z Pasłęki. Osiągnięto duży sukces, dzięki czemu całe młode bydło z Schettnienen mogło pasać się w Runce, a także było tam pod opieką w zimie.


Runka – Ruhnenberg na fragmencie mapy sowieckiej mapy wojskowej z 1943 r. fragment sowieckiej mapy wojskowej z pozycjami sowieckiej 194 dywizji strzeleckiej na kanale Runa w dn. 23.03.1945 r.  szkic sytuacyjny pozycji sowieckiej 194 dywizji strzeleckiej na kanale Runa w dn. 23.03.1945 r.  1945. szkic sytuacyjny mogiły kpt. Kuzniecowa pochowanego Runce Folwark Ruhnenberg został zdobyty przez wojska sowieckie w dniu 25.03.1945 r. Wcześniej walki na kanale Runka (Ruhnegraben) toczyła 194 dywizja strzelecka, ale w dniu 23.03.1945 r. została zluzowana przez pododdziały 152 Rejonu Umocnionego. W dniu 25.03.1945 r. to 380 samodzielny batalion artylerii i karabinów maszynowych zdobył Runkę i nacierając dalej wraz z 379 batalionem dotarł ok. godz. 11 do Büsterwalde i Leisuhnen (Szczukino). W walce tej zginęło 3 żołnierzy, w tym jeden oficer - kapitan Wasilij Kuzniecow - pomocnik szefa sztabu 380 batalionu. Ich mogiła znajdowała się o 200 m na płn.-zach. do folwarku po lewej stronie drogi. Po wojnie zostali ekshumowani i przeniesieni na Cmentarz Żołnierzy Armii Radzieckiej w Braniewie. Nie wiadomo czy po wojnie planowano zasiedlenie tego miejsca, tym bardziej, że w znajdująca się w pobliżu granica z ZSRR była dość „płynna”, ale w dniu 1.10.1948 r. na mocy Rozporządzenia Ministrów Ziem Odzyskanych i Bezpieczeństwa Publicznego w miejsce nazwy niemieckiej Ruhnenberg nadano polską nazwę Runka.

Gdy von Schellendorff odwiedził ten teren w 2002 r. stwierdził, że w dawnym Ruhnenbergu nie stoi dziś żaden budynek, ale wszystkie fundamenty z dużych kamieni polnych można jeszcze rozpoznać. Na terenie majątku, na nieco wyżej położonej wydmie, pasły się pojedyncze krowy, owce i kozy. Łąki były dobrze utrzymane, a 18 bocianów szukało pożywienia - „widok jak za dawnych lat!".

Friedrich (Fritz) Heinrich Bruno Julius Bronsart von Schellendorf (1864-1950) - był pruskim generałem porucznikiem i szefem sztabu generalnego armii tureckiej polowej podczas I wojny światowej. Odegrał wiodącą rolę w ludobójstwie Ormian.  Po zakończeniu kariery wojskowej studiował rolnictwo w Wyższej Szkole Zawodowej w Hohenheim. Następnie przeszedł na emeryturę w swoim gospodarstwie Ruhnenberg (na pamiątkę wschodniopruskiego majątku rodziny w Ruhnenberg) w Brunshaupten. lata po 1945 r. Budynek w posiadłości Ruhnenberg w Meklemburgii Nazwa Ruhnenberg przetrwała w innym małym majątku koło Kühlungsborn w Meklemburgii. Generał porucznik Fritz Bronsart von Schellendorff (1864-1950) - syn ministra wojny Paula Bronsart i szef tureckiego sztabu generalnego w latach 1914-1917 - kupił to gospodarstwo i nazwał je na cześć kawałka rodzinnej wschodniopruskiej posiadłości.


lata 30. XX w. widok na dwór od frontu Jak wspomniano w 1842 r. po zakupie Runka stała się folwarkiem podległym pod majątek Schettnienen. Była to wieś pierwszy raz wzmiankowana w 1406 r. jako Schudenyn. Majątek w Schettnienen należał od 1546 r. do rodziny von der Trenck z Labiau i rodziny von Rabe. Gdy w 1730 r. ostatni spadkobierca Johann Dietrich von Rabe zmarł bezdzietnie, wobec braku męskiego spadkobiercy, lenno przypadło królowi Prus Fryderykowi I Pruskiemu. Jeszcze wcześniej, bowiem w dniu 20.04.1703 r., ten zastawny majątek wszedł w posiadanie Jacoba von Laxdehnen, któremu udało się go ostatecznie nabyć w latach 1736/38 po skomplikowanych procesach własnościowych. Ta rodzina wybudowała ok. 1765 r.  dwór w Schettnienen.

Paul Leopold Eduard Heinrich Anton Bronsart von Schellendorf (1832-1891) był pruskim generałem, który w latach 1883-1889 pełnił funkcję ministra wojny. Minister Bronsart podał się do dymisji w 1889 r. Na jego prośbę został mianowany dowódcą generalnym I Korpusu Armijnego w Królewcu. Dwa lata później zmarł na zapalenie płuc w swoim majątku Schettnienen koło Heiligenbeil (dzisiejsze Mamonowo, obwód kaliningradzki) w wieku 59 lat.Schettnienen. Pomnik w miejscu pochówku Paula Leopolda Bronsarta von Schellendorf (1832-1891) W 1778 r. majątek nabył pruski porucznik Alexander Georg von Bronsart (1734-1790) a jego syn i dziedzic porucznik Ernst von Bronsart (1781-1860) po zawirowaniach rodzinnych musiał w 1827 r. wystawić majątek na licytację. W jej trakcie jego brat major Alexander von Bronsart (1786-1863) nabył go i w ciągu następnych dziesięcioleci postawił na nogi. W 1862 r. majątek przeszedł na jego pasierba Wilhelma von Lampinet gen. von Bronsart (1819-1886), zaś po jego śmierci majątek nabył jego kuzyn generał Paul Leopold Bronsart von Schellendorf (1832-1891). Generał ten w 1870 r. podczas wojny francusko-pruskiej eskortował cesarza Francuzów Napoleona III do króla Prus Wilhelma I po jego pojmaniu pod Sedanem a później, w latach 1883-1889, został ministrem stanu i wojny. Jego imieniem nazwano ulicę Schellendorfstrasse w berlińskiej dzielnicy Charlottenburg-Wilmersdorf, które nosi do dziś, był też imiennikiem Fortu nr 2 w Królewcu. W 1889 r. mianowany dowódcą I Korpusu Armijnego w Królewcu. Zmarł 2 lata później na zapalenie płuc w swoim majątku Schettnienen. Innymi wybitnymi członkami rodziny byli Hans Bronsart von Schellendorff (1830-1913), w latach 1867-1887 dyrektor opery w Hanowerze, a następnie do 1895 r. szambelan i dyrektor generalny Wielkiego Książęcego Saksońskiego Teatru Dworskiego w Weimarze, Walter Bronsart von Schellendorff (1833-1914), wysoki rangą wojskowy i podobnie jak jego brat minister wojny w 1893 r. oraz generał porucznik Fritz Bronsart von Schellendorf (1864-1950), który podczas I wojny światowej był szefem tureckiego sztabu generalnego w latach 1914-1917.

1931. Przed wejściem do dworu w Schettnienen w środku właściciel Albrecht z żoną Almuth w otoczeniu służby  W 1874 r. do założonej gminy Leisuhnen weszły gminy wiejskie Carben (Prigorkino), Deutsch Bahnau (Baltijskoje), Preußisch Bahnau (Selenodolskoje) oraz majątki dworskie Büsterwalde, Büsterwalde (Forst), Carben, Gerlachsdorf (Zgoda), Ruhnenberg (Runka), Schettnienen i Wachtbude, tworząc okręg administracyjny Carben. Miejscowość Szczukino to od 1947 r. wspólna nazwa dwóch niezależnych przed 1945 r. miejscowości Leisuhnen i Schettnienen, które znalazły się w obwodzie kaliningradzkim na terenie obecnego powiatu miejskiego Mamonowo.

1890. Wilhelm Bronsart von Schellendorf (1861-1914) na zdjęciu z żoną Charlotte z domu hr. von Dürckheim (1871-?). Syn ministra wojny Paula Leopolda Bronsarta von Schellendorfa, poległ jako dowódca batalionu w parku Beynuhnen podczas I wojny światowej. Właściciel Schettnienen i Ruhnenberg w latach 1891-1914.1924. Albrecht Bronsart von Schellendorf przed samochodem stojącym przy dworze Spadkobiercą ministra wojny Paula Leopolda Bronsart von Schellendorf, był jego syn major Wilhelm Bronsart von Schellendorf (1861-1914), który poległ jako dowódca batalionu 59 pułku piechoty w parku Beynuhnen podczas I wojny światowej, gdy bronił Prus Wschodnich przed Rosjanami. Z kolei jego syn i spadkobierca Albrecht (1902-1995) był ostatnim właścicielem Schettnienen i Ruhnenberg. Po I wojnie światowej majątek miał powierzchnię 600 hektarów, z czego 359 ha stanowiły grunty orne, 200 ha łąki i 36 ha las. W stajniach było 246 sztuk bydła, 193 świnie i 69 koni oraz 138 owiec. Żona właściciela Almuth Bronsart von Schellendorf (1906-2005) z domu Trebra, w dniu 27.01.1945 r. zdołała uciec z dziećmi przez Zalew Wiślany na zachód. Z kolei Albrecht von Bronsart dostał się do sowieckiej niewoli.

lata 30. XX w. widok na dwór od strony ogrodu Dworek zbudowany w 1765 r. od 1933 r. został obiektem zabytkowym, przetrwał wojnę i do 1985 r. służył jako kwatera dla radzieckich wojsk granicznych, kiedy został zburzony. Część gruntów dworskich znajduje się po polskiej stronie granicy.


 GoogleEarthGoogleEarth 3DGoogleEarth 3DGoogleMapsGeoportal


Źródła: Wagner W.D. Die Güter des Kreises Heiligenbeil in Ostpreußen. Leer 2005.; Guttzeit E.J. Natangen. Landschaft und Geschichte Gesammelte Beiträge. Marburg/Lahn 1977.; Poschmann A. Die Siedlungen in den Kreisen Braunsberg und Heilsberg. ZGAE nr 18. Braunsberg 1913.; ostpreussen.net bildarchiv-ostpreussen.de

.